Mononukleoza – jak ją rozpoznać? Objawy, badania i interpretacja wyników

Silny ból gardła, gorączka i powiększone węzły chłonne często kojarzą się z anginą. Jeżeli jednak dołącza do nich wyjątkowo duże zmęczenie, przyczyną może być mononukleoza. Do rozpoznania nie zawsze wystarczy jeden szybki test – znaczenie mają moment wykonania badania i układ przeciwciał przeciw wirusowi EBV. Wyjaśniamy, jak wygląda diagnostyka krok po kroku i jak rozumieć otrzymane wyniki.

Czym jest mononukleoza?

Mononukleoza zakaźna to zespół objawów, który najczęściej rozwija się podczas pierwszego zakażenia wirusem Epsteina-Barr, czyli EBV. Należy on do rodziny herpeswirusów. Po zakażeniu pozostaje w organizmie w stanie utajenia, ale zazwyczaj nie powoduje dalszych dolegliwości.

U małych dzieci pierwsze zakażenie EBV często przebiega bezobjawowo albo przypomina łagodne przeziębienie. Pełny obraz mononukleozy częściej występuje u nastolatków i młodych dorosłych. Osoby z osłabioną odpornością są natomiast bardziej narażone na cięższy lub nietypowy przebieg zakażenia.

Podobne objawy mogą wywoływać również inne zakażenia, m.in. cytomegalowirus, toksoplazmoza czy ostre zakażenie HIV. Z tego powodu wynik jednego badania zawsze trzeba odnieść do objawów i pozostałych parametrów laboratoryjnych.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/powiekszenie-wezlow-chlonnych-u-dzieci/

Jak można zarazić się mononukleozą?

EBV przenosi się przede wszystkim przez ślinę. Do zakażenia może dojść nie tylko podczas pocałunku, lecz także wskutek korzystania ze wspólnej butelki, kubka, sztućców lub szczoteczki do zębów. U dzieci źródłem wirusa mogą być wkładane do ust zabawki.

Od zakażenia do pojawienia się dolegliwości mijają zwykle 4-6 tygodni. Wirus może być obecny w ślinie jeszcze przed wystąpieniem objawów, a także przez wiele tygodni lub miesięcy po poprawie. Nie da się więc wyznaczyć konkretnego dnia, po którym ryzyko przeniesienia zakażenia całkowicie znika.

Nie oznacza to jednak, że chory musi przez kilka miesięcy pozostawać w izolacji. Najważniejsze jest unikanie kontaktu ze śliną: pocałunków, dzielenia się jedzeniem, napojami i przedmiotami używanymi w jamie ustnej.

Jakie są objawy mononukleozy?

Mononukleoza potrafi rozwijać się stopniowo. Na początku może dominować rozbicie, brak apetytu i bóle mięśni. Dopiero później pojawiają się bardziej charakterystyczne dolegliwości.

Do typowych objawów należą:

• gorączka, silny ból gardła oraz powiększenie migdałków, niekiedy pokrytych białym lub szarym nalotem,
• powiększone i zwykle tkliwe węzły chłonne, szczególnie z tyłu szyi,
• wyraźne zmęczenie, ból głowy oraz bóle mięśni i stawów,
• obrzęk powiek, drobne wybroczyny na podniebieniu albo wysypka,
• powiększenie śledziony lub wątroby,
• uczucie pełności albo ból w lewej górnej części brzucha.

Nie wszystkie objawy muszą pojawić się jednocześnie. Powiększenie śledziony może nie powodować żadnych dolegliwości, dlatego nie zawsze da się je rozpoznać na podstawie samopoczucia.

Mononukleoza u dzieci

U małych dzieci zakażenie często przypomina łagodną infekcję. Mogą występować gorączka, senność, rozdrażnienie, niechęć do jedzenia i powiększenie węzłów chłonnych.

Dodatkową trudność stanowi diagnostyka. Szybkie testy wykrywające przeciwciała heterofilne częściej dają u małych dzieci wynik fałszywie ujemny, dlatego lekarz może od razu zalecić badania swoistych przeciwciał przeciw EBV.

Mononukleoza u nastolatków i dorosłych

U nastolatków i dorosłych częściej pojawiają się wysoka gorączka, silny ból gardła, wyraźne powiększenie węzłów oraz zmęczenie, które utrudnia naukę, pracę i wykonywanie codziennych czynności.

Najostrzejsze objawy zwykle ustępują w ciągu 2–4 tygodni. Osłabienie i mniejsza wydolność mogą jednak utrzymywać się znacznie dłużej.

Mononukleoza czy angina?

Nalot na migdałkach nie przesądza, czy przyczyną jest wirus EBV, czy paciorkowiec. Obie choroby mogą powodować gorączkę, silny ból gardła i tkliwość węzłów chłonnych.

Mononukleoza nie wyklucza jednoczesnego zakażenia bakteryjnego. Lekarz może więc zlecić zarówno badania EBV, jak i test w kierunku paciorkowca.

Jeżeli obraz choroby jest nietypowy, diagnostykę można poszerzyć o badania w kierunku cytomegalowirusa CMV, HIV, wirusów HHV-6 i HHV-7, adenowirusów lub Toxoplasma gondii. Zakres testów powinien wynikać z objawów, wywiadu i oceny lekarza.

Jak rozpoznaje się mononukleozę?

Lekarz pyta o przebieg choroby, bada gardło i węzły chłonne oraz ocenia okolicę wątroby i śledziony. Przy typowym obrazie rozpoznanie może opierać się przede wszystkim na objawach. Badania krwi są szczególnie przydatne, gdy przebieg jest nietypowy, chorym jest małe dziecko albo trzeba odróżnić świeże zakażenie od przebytego.

Największe znaczenie ma nie pojedynczy wynik, lecz to, kiedy wykonano badanie i jak poszczególne wyniki układają się w całość.

Morfologia i badania uzupełniające

W morfologii krwi może wystąpić zwiększona liczba limfocytów. Badanie można uzupełnić o rozmaz krwi wykonywany manualnie, który pozwala ocenić obecność limfocytów atypowych, czyli pobudzonych komórek układu odpornościowego.

Możliwe jest również przejściowe zmniejszenie liczby płytek krwi lub neutrofili. Takie zmiany wspierają rozpoznanie, ale same nie potwierdzają zakażenia EBV, ponieważ występują także w innych infekcjach.

Stężenie białka C-reaktywnego, czyli CRP, informuje o nasileniu stanu zapalnego, lecz nie wskazuje jego konkretnej przyczyny. Sam podwyższony wynik nie rozstrzyga więc, czy zakażenie ma charakter wirusowy, czy bakteryjny.

W przebiegu mononukleozy mogą wzrosnąć również LDH i parametry wchodzące w skład prób wątrobowych. Najczęściej obserwuje się zwiększoną aktywność ALT oraz AST. Niekiedy nieprawidłowe są także fosfataza zasadowa i bilirubina całkowita.

Szybki test na mononukleozę

Szybkie badanie jakościowe w kierunku mononukleozy, określane również jako test Monospot lub test Paula-Bunnella, wykrywa przeciwciała heterofilne.

Badanie może szybko wesprzeć rozpoznanie, ale nie wykrywa bezpośrednio wirusa EBV. Wynik ujemny zdarza się zwłaszcza na początku choroby i u dzieci poniżej 5. roku życia. Z kolei wynik dodatni nie zawsze jednoznacznie potwierdza, że przyczyną objawów jest właśnie świeże zakażenie EBV.

Przy typowych objawach i ujemnym wyniku lekarz może zalecić powtórzenie badania albo oznaczenie przeciwciał swoistych dla wirusa.

Jak czytać przeciwciała EBV? 

Najwięcej informacji daje jednoczesna ocena kilku rodzajów przeciwciał.

Najbardziej typowy dla świeżego zakażenia jest układ: EBV IgM dodatni i EBV IgG EBNA ujemny. Z kolei obecność EBV IgG i EBV IgG EBNA przy braku EBV IgM zazwyczaj wskazuje na zakażenie przebyte w przeszłości.

Wczesne lub niejednoznaczne wyniki mogą wymagać wykonania szerszego profilu albo powtórzenia oznaczeń. Nie należy analizować ich bez uwzględnienia czasu od początku objawów.

Jak leczy się mononukleozę?

Nie ma leku, który rutynowo usuwa EBV z organizmu i skraca niepowikłaną mononukleozę. Podstawą jest odpoczynek, przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów oraz łagodzenie bólu i gorączki.

Przy bólu gardła ulgę mogą przynieść chłodne napoje, częste picie małych porcji płynów, miękkie posiłki i płukanie gardła wodą z solą. Nie istnieje natomiast specjalna dieta, która leczy zakażenie EBV.

Jeżeli wyniki prób wątrobowych są nieprawidłowe, trzeba zrezygnować z alkoholu. Warto również omówić z lekarzem wszystkie stosowane leki, suplementy i preparaty ziołowe, ponieważ część z nich może dodatkowo obciążać wątrobę.

Zobacz także: Mononukleoza zakaźna – co należy wiedzieć na jej temat?

Jakie powikłania może powodować mononukleoza?

Większość osób wraca do zdrowia bez trwałych następstw. Najbardziej znanym, choć rzadkim powikłaniem jest pęknięcie powiększonej śledziony. Może do niego dojść po uderzeniu w brzuch, ale zdarzają się także przypadki bez wcześniejszego urazu.

Możliwe są również zapalenie wątroby, żółtaczka, znaczny obrzęk migdałków, małopłytkowość, niedokrwistość hemolityczna oraz rzadkie powikłania neurologiczne.

Pilnej pomocy wymagają:

• nagły ból w lewej górnej części brzucha, ból lewego barku, omdlenie albo gwałtowne osłabienie,
• trudność w oddychaniu, ślinotok lub niemożność przełknięcia płynu,
• żółte zabarwienie skóry albo oczu, ciemny mocz lub nasilający się ból brzucha,
• znaczna senność, splątanie, sztywność karku, drgawki lub inne nagłe objawy neurologiczne,
• wyraźne pogorszenie po wcześniejszej poprawie.

Silny, nagły ból brzucha albo trudność w oddychaniu wymagają natychmiastowej oceny medycznej.

Pytania i odpowiedzi

Czy mononukleozę można przejść drugi raz?

Typową mononukleozę związaną z pierwszym zakażeniem EBV przechodzi się zwykle raz. Wirus pozostaje w organizmie i może się reaktywować, ale u osoby z prawidłowo działającą odpornością najczęściej nie wywołuje ponownie pełnego obrazu choroby.

Powrót bólu gardła, gorączki i osłabienia po kilku miesiącach lub latach nie powinien być automatycznie uznawany za nawrót mononukleozy. Podobne dolegliwości mogą mieć inną przyczynę.

Czy dodatni wynik EBV IgG oznacza aktywną infekcję?

Nie. EBV IgG utrzymuje się przez całe życie u większości osób po zakażeniu. Sam dodatni wynik nie wyjaśnia więc aktualnych objawów. O świeżym zakażeniu świadczy odpowiedni układ przeciwciał, zwłaszcza obecność EBV IgM przy braku EBV IgG EBNA. Wyniki powinny być interpretowane razem z czasem trwania dolegliwości.

Czy po mononukleozie potrzebna jest rehabilitacja?

Po łagodnym przebiegu zwykle wystarcza stopniowe zwiększanie aktywności. Nie ma jednego programu rehabilitacji odpowiedniego dla wszystkich.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem mononukleozy?

Pierwszej oceny dokonuje zwykle lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, a u dziecka pediatra. Przy ciężkim lub nietypowym przebiegu potrzebna może być konsultacja specjalisty chorób zakaźnych, laryngologa albo hematologa.

Czy suplementy i zioła mogą skracać mononukleozę?

Nie ma suplementu ani preparatu ziołowego, który wykazywałby skuteczność przy wspieraniu leczenia mononukleozy.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela