Stopa cukrzycowa – objawy, powikłania, badania

Stopa cukrzycowa jest poważnym powikłaniem cukrzycy – choroby metabolicznej, w której przewlekle utrzymuje się hiperglikemia, czyli podwyższony poziom glukozy (cukru) we krwi. Stopa cukrzycowa jest jedną z częstszych przyczyn hospitalizacji w przebiegu choroby, stanowi również istotny czynnik ryzyka amputacji chorobowo zmienionej kończyny. Z jakiego powodu rozwija się stopa cukrzycowa i jak dbać o stopy w przebiegu cukrzycy? Stopa cukrzycowa jest poważnym powikłaniem cukrzycy – choroby metabolicznej, w której przewlekle utrzymuje się hiperglikemia, czyli podwyższony poziom glukozy (cukru) we krwi. Stopa cukrzycowa jest jedną z częstszych przyczyn hospitalizacji w przebiegu choroby, stanowi również istotny czynnik ryzyka amputacji chorobowo zmienionej kończyny. Z jakiego powodu rozwija się stopa cukrzycowa i jak dbać o stopy w przebiegu cukrzycy?

Co to jest stopa cukrzycowa?

Stopa cukrzycowa to zakażenie, owrzodzenie lub uszkodzenie tkanek stopy u osoby z cukrzycą, związane najczęściej z neuropatią obwodową albo chorobą tętnic kończyn dolnych. Zmiany są zlokalizowane poniżej kostki i mogą obejmować nie tylko skórę, ale również tkankę podskórną, mięśnie, ścięgna, stawy i kości.

Do rozwoju zespołu stopy cukrzycowej prowadzą przede wszystkim dwa mechanizmy:

• neuropatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie nerwów powodujące osłabienie czucia bólu, dotyku i temperatury;
• niedokrwienie, wynikające ze zwężenia tętnic doprowadzających krew do stopy.

Osoba z neuropatią cukrzycową może nie poczuć otarcia, pęcherza, skaleczenia, oparzenia ani kamyka znajdującego się w bucie. Zaburzenia unerwienia mięśni sprzyjają też deformacjom stopy i powstawaniu miejsc nadmiernego ucisku. Z kolei niedokrwienie ogranicza dopływ tlenu oraz substancji odżywczych do tkanek, przez co rana wolniej się goi i jest bardziej podatna na zakażenie.

Jak rozwija się stopa cukrzycowa?

Stopa cukrzycowa nie zawsze rozwija się według jednego, liniowego schematu. Najczęściej proces rozpoczyna się jednak od zaburzeń czucia, deformacji lub niedokrwienia. Następnie mogą pojawić się modzele, pęcherze, pęknięcia skóry i powierzchowne rany. Bez odbarczenia oraz właściwego leczenia owrzodzenie może się pogłębiać, ulec zakażeniu i objąć kość. Ostatnie etapy obejmują martwicę lub zgorzel, które mogą wymagać leczenia operacyjnego.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/cukrzyca-typu-2-objawy-przyczyny-leczenie/

W ocenie profilaktycznej stosuje się klasyfikację ryzyka IWGDF:

• ryzyko 0 – bardzo małe: bez utraty czucia ochronnego i bez cech choroby tętnic; kontrola co najmniej raz w roku;
• ryzyko 1 – małe: neuropatia lub choroba tętnic; kontrola co 6–12 miesięcy;
• ryzyko 2 – umiarkowane: współistnienie kilku czynników, np. neuropatii, niedokrwienia albo deformacji; kontrola co 3–6 miesięcy;
• ryzyko 3 – duże: wcześniejsze owrzodzenie, amputacja lub schyłkowa niewydolność nerek; kontrola co 1–3 miesiące.

Powstałe już owrzodzenie klasyfikuje się osobno, oceniając jego głębokość, rozległość, zakażenie i niedokrwienie.

Kto jest najbardziej narażony na stopę cukrzycową?

Ryzyko zwiększa się wraz z czasem trwania cukrzycy i obecnością jej przewlekłych powikłań. Szczególnej kontroli wymagają osoby, u których występują:

• neuropatia i osłabione czucie w stopach,
• choroba tętnic obwodowych,
• wcześniejsze owrzodzenie lub amputacja,
• deformacje palców lub całej stopy,
• modzele i miejsca nadmiernego ucisku,
• nieprawidłowo dobrane obuwie,
• przewlekła choroba nerek, szczególnie dializoterapia,
• retinopatia i pogorszenie wzroku,
• niewyrównana glikemia,
• palenie tytoniu,
• ograniczona ruchomość lub trudności w samodzielnym oglądaniu i pielęgnowaniu stóp.

Każda osoba z cukrzycą powinna mieć kompleksowo zbadane stopy co najmniej raz w roku. Przy podwyższonym ryzyku kontrole wykonuje się częściej – nawet podczas każdej wizyty dotyczącej cukrzycy.

Stopa cukrzycowa – objawy

W początkowym okresie dominują objawy neuropatii lub zaburzeń krążenia. Mogą wystąpić:

• mrowienie, drętwienie albo pieczenie stóp,
• osłabienie czucia bólu, dotyku, ucisku i temperatury,
• nadwrażliwość skóry na lekki dotyk,
• sucha, pękająca skóra,
• zmniejszone pocenie się stóp,
• modzele i odciski,
• deformacje palców oraz zmiana kształtu stopy,
• chłodna, blada lub sina skóra,
• zanik owłosienia na stopach i podudziach,
• ból łydki podczas chodzenia lub ból stopy w spoczynku,
• obrzęk i zaczerwienienie.

Najbardziej charakterystycznym objawem jest rana, która nie goi się prawidłowo. Może znajdować się pod modzelem i początkowo pozostawać niewidoczna. Z powodu neuropatii nawet głębokie owrzodzenie nie musi boleć.

Stopa cukrzycowa – diagnostyka i badania

Diagnostyka nie ogranicza się do obejrzenia rany. Lekarz ocenia czucie, ukrwienie, budowę stopy, miejsca ucisku oraz cechy zakażenia.

Badanie może obejmować:

• oglądanie skóry, paznokci, przestrzeni między palcami i obuwia,
• ocenę temperatury, koloru oraz obrzęku stopy,
• badanie czucia monofilamentem o nacisku 10 g,
• ocenę czucia wibracji kamertonem,
• sprawdzenie odruchów i siły mięśni,
• badanie tętna na tętnicach stopy,
• ocenę głębokości owrzodzenia i możliwość kontaktu rany z kością,
• pomiar wskaźnika kostka–ramię lub paluch–ramię,
• badanie dopplerowskie przepływu krwi.

Przy podejrzeniu zakażenia lekarz może pobrać materiał z głębi oczyszczonej rany do badania mikrobiologicznego. Powierzchowny wymaz nie zawsze pozwala rozpoznać drobnoustroje odpowiedzialne za infekcję.

Badania laboratoryjne pomagają ocenić wyrównanie cukrzycy, nasilenie zakażenia i bezpieczeństwo leczenia. W zależności od sytuacji mogą obejmować: glukozę i hemoglobinę glikowaną HbA1c, morfologię krwi, CRP i OB, kreatyninę z oceną eGFR, elektrolity, profil lipidowy.

Jak leczyć stopę cukrzycową?

Leczenie powinno rozpocząć się możliwie szybko i być prowadzone przez zespół obejmujący – w zależności od potrzeb – diabetologa, chirurga, chirurga naczyniowego, ortopedę, pielęgniarkę, fizjoterapeutę oraz specjalistę zajmującego się zaopatrzeniem ortopedycznym.

Podstawowe elementy postępowania to:

• wyrównanie stężenia glukozy,
• odbarczenie miejsca owrzodzenia,
• regularne oczyszczanie rany,
• zastosowanie właściwego opatrunku,
• rozpoznanie i leczenie zakażenia,
• ocena ukrwienia oraz ewentualna rewaskularyzacja,
• zaprzestanie palenia,
• leczenie chorób współistniejących,
• edukacja i dobór obuwia zapobiegającego nawrotom.

Odbarczenie stopy

Odbarczenie zmniejsza nacisk na ranę i jest jednym z najważniejszych warunków gojenia owrzodzeń neuropatycznych. Stosuje się m.in. specjalne buty, ortezy, opatrunki gipsowe lub kule, dobierane indywidualnie przez specjalistę.

Samo ograniczenie chodzenia zwykle nie wystarcza. Niewłaściwie dobrane odciążenie może powodować nowe otarcia i rany.

Oczyszczanie rany i opatrunki

Z rany usuwa się martwe tkanki i nadmiar modzela, a następnie dobiera opatrunek pochłaniający wydzielinę i wspierający gojenie. Rodzaj opatrunku zależy od stanu i charakteru rany. Nie należy samodzielnie stosować miodu, ziół, spirytusu, wody utlenionej ani przypadkowych maści. Mogą one podrażniać tkanki i opóźniać leczenie.

Leczenie zakażenia

Antybiotyki stosuje się wyłącznie przy objawach zakażenia, a nie profilaktycznie. Cięższe infekcje mogą wymagać hospitalizacji, antybiotyków dożylnych, drenażu lub chirurgicznego usunięcia zakażonych tkanek. Zakażenie kości, martwica, ropa lub szybko szerzący się stan zapalny wymagają pilnej konsultacji specjalistycznej.

Leczenie niedokrwienia

Przy niedokrwieniu sama pielęgnacja rany może być niewystarczająca. Konieczna jest ocena naczyń i ewentualne przywrócenie przepływu krwi za pomocą angioplastyki lub operacji naczyniowej. Pilna konsultacja jest potrzebna zwłaszcza przy zgorzeli, bólu spoczynkowym lub niegojącej się ranie z cechami niedokrwienia.

Nowoczesne terapie stopy cukrzycowej

Zaawansowane metody mogą wspierać leczenie, ale nie zastępują odbarczenia, oczyszczania rany, leczenia infekcji ani poprawy ukrwienia. W wybranych przypadkach stosuje się m.in. terapię podciśnieniową, tlenoterapię lub specjalistyczne opatrunki.

Skuteczność niektórych metod, takich jak osocze bogatopłytkowe, ozon, lasery czy komórki macierzyste, nadal nie jest dostatecznie potwierdzona. Technologie monitorujące temperaturę stóp mogą pomagać wykrywać przeciążenia, ale nie zastępują codziennej kontroli stóp.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/cukrzyca-typu-1-jakie-sa-przyczyny-i-objawy/

Rehabilitacja po stopie cukrzycowej

Rehabilitację dobiera się do stanu rany, ukrwienia, czucia i możliwości poruszania się. Może obejmować:

• naukę bezpiecznego przemieszczania się podczas odbarczania stopy,
• dobór kul, ortezy lub obuwia terapeutycznego,
• ćwiczenia na ruchomość stawów i siłę mięśni,
• korektę sposobu chodzenia,
• stopniowe zwiększanie obciążenia po wygojeniu,
• rehabilitację po amputacji i dobór protezy.

Przy aktywnym owrzodzeniu ćwiczeń obciążających nie należy rozpoczynać samodzielnie. Powrót do chodzenia powinien odbywać się zgodnie z zaleceniami zespołu leczącego.

Dieta przy stopie cukrzycowej

Nie istnieje odrębna dieta, która mogłaby wyleczyć owrzodzenie. Żywienie powinno przede wszystkim wspierać kontrolę glikemii, dostarczać odpowiedniej ilości energii i białka oraz zapobiegać niedoborom.

W codziennym jadłospisie warto uwzględniać regularne posiłki zgodne z planem leczenia cukrzycy, warzywa, produkty pełnoziarniste i dobre źródła białka. Należy ograniczać cukry proste oraz żywność wysokoprzetworzoną, dbać o odpowiednie nawodnienie, o ile lekarz nie zalecił ograniczenia płynów, a redukcję nadmiernej masy ciała prowadzić bez restrykcyjnych głodówek. Przy współistniejącej chorobie nerek ilość białka i składników mineralnych powinna być ustalana indywidualnie.

Suplementy witamin, mikroelementów ani preparaty białkowe nie powinny być rutynowo stosowane w celu przyspieszenia gojenia. Ich zastosowanie jest uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy lekarz lub dietetyk rozpozna niedobór albo niedożywienie.

Jak zapobiegać stopie cukrzycowej?

Najważniejsze jest regularne kontrolowanie cukrzycy oraz codzienne oglądanie obu stóp, także podeszew i przestrzeni między palcami. Przy ograniczonej ruchomości można używać lusterka albo poprosić bliską osobę o pomoc.

Podstawowe zasady profilaktyki obejmują:

• oglądanie stóp każdego dnia,
• mycie ich w letniej, a nie gorącej wodzie,
• dokładne osuszanie przestrzeni między palcami,
• nawilżanie suchej skóry z pominięciem przestrzeni międzypalcowych,
• obcinanie paznokci na prosto, bez głębokiego wycinania boków,
• codzienną kontrolę wnętrza obuwia,
• noszenie dobrze dopasowanych butów i skarpet bez uciskających szwów,
• unikanie chodzenia boso, również w domu,
• rezygnację z termoforów, poduszek elektrycznych i ogrzewania stóp przy grzejniku,
• powstrzymanie się od samodzielnego usuwania modzeli, odcisków i wrastających paznokci;
• ograniczenie lub zaprzestanie palenia tytoniu.
• regularne badanie czucia i ukrwienia stóp.

Osoby z umiarkowanym lub dużym ryzykiem powinny nosić obuwie dostosowane do budowy stopy i miejsc zwiększonego nacisku. Po wygojeniu owrzodzenia ryzyko nawrotu pozostaje wysokie, dlatego dalsze kontrole i profilaktyka są konieczne.

Pytania i odpowiedzi

Czy stopa cukrzycowa zawsze boli?

Nie. Neuropatia może znacznie osłabić czucie, dlatego nawet głęboka i zakażona rana bywa bezbolesna. Brak bólu nie oznacza, że zmiana jest niegroźna.

Czy każda rana na stopie osoby z cukrzycą oznacza stopę cukrzycową?

Nie każda rana spełnia kryteria zespołu stopy cukrzycowej. Może być zwykłym otarciem, odleżyną albo owrzodzeniem o innej przyczynie. Przy cukrzycy każda rana wymaga jednak zwiększonej uwagi, ponieważ może goić się gorzej i szybko ulec zakażeniu.

Czym stopa cukrzycowa różni się od grzybicy?

Grzybica powoduje najczęściej łuszczenie, świąd, pękanie skóry i zmiany paznokci. Stopa cukrzycowa wiąże się z neuropatią, niedokrwieniem lub owrzodzeniem. Grzybica może jednak uszkodzić skórę i stworzyć wrota zakażenia, dlatego również wymaga leczenia.

Czy stopę cukrzycową można leczyć w domu?

Nie. Codzienna pielęgnacja wspiera profilaktykę, ale powstałe owrzodzenie wymaga profesjonalnej oceny. Domowe preparaty nie zastępują odbarczenia, oczyszczenia rany, oceny ukrwienia i leczenia zakażenia.