Miażdżyca – objawy, przyczyny, leczenie. Jak uchronić się przed jedną z chorób cywilizacyjnych XXI wieku?

Miażdżyca rozwija się przez wiele lat i długo może nie powodować żadnych dolegliwości. Jej następstwami mogą być m.in. choroba wieńcowa, zawał serca, udar mózgu i niedokrwienie kończyn. Według GUS choroby układu krążenia odpowiadały w 2023 roku za niemal 37% wszystkich zgonów w Polsce. W skali świata spowodowały w 2022 roku około 19,8 mln zgonów, z czego 85% było związanych z zawałami i udarami. Sprawdź, czym tak naprawdę jest miażdżyca, jak się objawia i o jakich badaniach warto pamiętać.

Czym jest miażdżyca?

Miażdżyca to choroba tętnic, która rozwija się stopniowo przez wiele lat. W ścianach naczyń krwionośnych odkładają się m.in. cząsteczki cholesterolu LDL, nazywanego potocznie „złym cholesterolem”. Wywołują one stan zapalny i prowadzą do powstawania blaszki miażdżycowej.

Początkowo zmiany są niewielkie, jednak z czasem blaszka może się powiększać, twardnieć i ulegać zwapnieniu. W efekcie tętnica staje się coraz węższa, przez co do narządów dociera mniej krwi i tlenu.

Szczególnie niebezpieczna jest niestabilna blaszka miażdżycowa. Gdy pęknie lub ulegnie uszkodzeniu, w jej miejscu powstaje zakrzep, który może nagle zamknąć tętnicę. To najczęstsza przyczyna zawału serca oraz udaru niedokrwiennego mózgu. Z kolei duże, stopniowo narastające blaszki zwężają światło w tętnicach, ograniczają przepływ krwi i mogą powodować przewlekłe niedokrwienie.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/miazdzyca-tetnic-szyjnych-rozpoznawania-objawow-i-kompleksowa-diagnostyka/

Skąd bierze się miażdżyca?

Ryzyko zachorowania zwiększają zarówno czynniki, których nie można zmienić, jak i te, na które mamy wpływ. Są wśród nich:

• wysokie stężenie cholesterolu LDL i nie-HDL,
• palenie tytoniu,
• nadciśnienie tętnicze,
• cukrzyca, nadwaga lub otyłość,
• mała aktywność fizyczna,
• dieta bogata w tłuszcze nasycone, sól i żywność wysokoprzetworzoną,
• przewlekła choroba nerek,
• nadmierne spożywanie alkoholu i zaburzenia snu.

Czy miażdżyca jest dziedziczna?

Nikt nie rodzi się z blaszką miażdżycową, ale można odziedziczyć skłonność do jej szybszego rozwoju. Przykładem jest hipercholesterolemia rodzinna, w której bardzo wysokie stężenie LDL występuje od młodego wieku. W dużej mierze genetycznie uwarunkowane jest także stężenie lipoproteiny(a), czyli Lp(a). Podwyższona Lp(a) zwiększa ryzyko miażdżycy niezależnie od standardowego lipidogramu.

Aktualne europejskie zalecenia wskazują, że pomiar Lp(a) warto rozważyć co najmniej raz w życiu każdej dorosłej osoby. Szczególnie, jeśl w rodzinie były przypadki przedwczesnych zawałów, udarów lub hipercholesterolemii.

Jakie są objawy miażdżycy?

Miażdżyca przez długi czas może nie powodować żadnych dolegliwości. Objawy pojawiają się zwykle dopiero wtedy, gdy tętnica jest znacznie zwężona albo zostaje nagle zamknięta przez zakrzep. Ich rodzaj zależy od tego, które naczynia są objęte chorobą.

• Tętnice wieńcowe – ucisk lub ból w klatce piersiowej podczas wysiłku, duszność, szybkie męczenie się i spadek tolerancji wysiłku. Nagły, silny ból za mostkiem, zimny pot, nudności lub duszność mogą wskazywać na zawał serca.
• Tętnice doprowadzające krew do mózgu – przemijające zaburzenia krążenia lub udar. Objawy alarmowe to nagłe opadnięcie kącika ust, osłabienie ręki lub nogi, zaburzenia mowy, widzenia albo równowagi.
• Tętnice kończyn dolnych – ból łydki, uda lub pośladka pojawiający się podczas chodzenia i ustępujący po odpoczynku. W bardziej zaawansowanej chorobie mogą wystąpić ból w spoczynku, chłodna i blada stopa, trudno gojące się rany, owrzodzenia lub martwica.
• Tętnice nerkowe – trudne do kontrolowania nadciśnienie tętnicze oraz pogorszenie pracy nerek.
• Tętnice jelitowe – ból brzucha po posiłkach oraz niezamierzona utrata masy ciała.

Diagnostyka miażdżycy – jakie badania wykonać?

Nie istnieje jedno badanie krwi, które mogłoby potwierdzić obecność blaszki miażdżycowej. Badania laboratoryjne służą przede wszystkim do oceny czynników ryzyka i dobrania profilaktyki lub leczenia. Podstawą jest lipidogram, który obejmuje cholesterol całkowity, LDL, HDL, nie-HDL i trójglicerydy.

W zależności od ryzyka przydatne mogą być także glukoza, hemoglobina glikowana, kreatynina z eGFR, badanie moczu, lipoproteina(a) oraz apolipoproteina B.

Badania obrazowe dobiera się do objawów. USG Doppler ocenia przepływ krwi w tętnicach szyjnych lub kończyn, a wskaźnik kostka–ramię pomaga wykryć chorobę tętnic kończyn dolnych. Przy podejrzeniu choroby wieńcowej wykorzystuje się m.in. tomografię tętnic wieńcowych i badania czynnościowe. Ocena uwapnienia tętnic wieńcowych może doprecyzować ryzyko u wybranych osób bez objawów. Angiografię stosuje się głównie wtedy, gdy rozważa potrzebne może być leczenie zabiegowe.

Badania profilaktyczne pozwalają wykryć czynniki ryzyka przed wystąpieniem powikłań. Sprawdź e-Pakiet badań na miażdżycę podstawowy oraz e-Pakiet badań na miażdżycę rozszerzony.

Jak leczyć miażdżycę i jej zapobiegać?

Celem leczenia jest zahamowanie narastania blaszek, zmniejszenie ryzyka ich pęknięcia i zapobieganie zdarzeniom sercowo-naczyniowym. Leczenie obejmuje styl życia, leki, a przy istotnych zwężeniach także zabiegi przywracające przepływ krwi.

Najlepiej udokumentowane korzyści przynosi sposób żywienia zbliżony do diety śródziemnomorskiej: dużo warzyw, owoców, pełnych ziaren, nasion roślin strączkowych, ryb i orzechów, a mniej tłuszczów nasyconych, czerwonego i przetworzonego mięsa, soli, słodyczy oraz wysokoprzetworzonej żywności. Tłuszcze zwierzęce warto zastępować np. oliwą i olejami roślinnymi. [3]

Dorosłym zaleca się co najmniej 150–300 minut umiarkowanego wysiłku aerobowego tygodniowo albo 75–150 minut wysiłku intensywnego oraz ćwiczenia wzmacniające co najmniej dwa razy w tygodniu. Przy bólu kończyn czy chorobie wieńcowej plan aktywności fizycznej powinien ustalić lekarz lub fizjoterapeuta.

Nie ma zioła ani suplementu, który usuwa blaszkę miażdżycową. Aktualne wytyczne nie zalecają witamin i suplementów bez udowodnionej skuteczności w obniżaniu LDL i ryzyka sercowo-naczyniowego.

Leki stosowane w miażdżycy

Podstawą farmakoterapii są leki obniżające LDL. Najczęściej stosuje się statynę, a gdy efekt jest niewystarczający – dołącza ezetymib. U osób z wysokim lub bardzo wysokim ryzykiem mogą być potrzebne leki hamujące PCSK9, a w wybranych sytuacjach także kwas bempediowy.

W zależności od rozpoznanej choroby lekarz może zastosować również leki przeciwpłytkowe, obniżające ciśnienie, kontrolujące glikemię albo łagodzące objawy niedokrwienia. Kwasu acetylosalicylowego nie należy przyjmować samodzielnie profilaktycznie, ponieważ zwiększa ryzyko krwawienia.

Gdy zwężenie tętnicy powoduje istotne niedokrwienie, stosuje się angioplastykę z wszczepieniem stentu, chirurgiczne ominięcie zwężenia, czyli bypass, lub operacyjne usunięcie blaszki. Zabieg poprawia przepływ w konkretnym miejscu, ale nie usuwa skłonności do miażdżycy w całym układzie tętniczym. Po interwencji nadal potrzebne są leki, zmiana stylu życia i regularne kontrole.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/miazdzyca-konczyn-dolnych-przyczyny-objawy-badania/

Pytania i odpowiedzi

Czy miażdżycę można cofnąć?

Intensywne obniżanie LDL i kontrolowanie innych czynników ryzyka mogą zatrzymać rozwój choroby, ustabilizować blaszkę i doprowadzić do jej częściowego zmniejszenia. Nie oznacza to jednak całkowitego „oczyszczenia” tętnic. Leczenie zwykle trzeba kontynuować długoterminowo.

Czy prawidłowy cholesterol wyklucza miażdżycę?

Nie. Wynik trzeba interpretować w odniesieniu do całkowitego ryzyka. Choroba może rozwijać się także przy wartościach uznawanych za prawidłowe dla osoby z małym ryzykiem, zwłaszcza przy paleniu papierosów, cukrzycy, nadciśnieniu lub wysokiej Lp(a).

Czy miażdżyca dotyczy tylko osób starszych?

Nie. Proces może rozpoczynać się już w młodym wieku, szczególnie przy hipercholesterolemii rodzinnej, paleniu papierosów, otyłości lub cukrzycy. Objawy częściej pojawiają się później, gdy zmiany są już zaawansowane.

Czy leczenie miażdżycy obejmuje rehabilitację?

Po zawale, udarze, zabiegu naczyniowym lub przy objawowej chorobie tętnic pomocna może być rehabilitacja kardiologiczna, neurologiczna albo naczyniowa. Program dobiera się indywidualnie.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem miażdżycy?

Oceny czynników ryzyka może dokonać lekarz rodzinny lub internista. Objawy choroby wieńcowej wymagają konsultacji kardiologicznej, dolegliwości ze strony kończyn – angiologicznej lub chirurgii naczyniowej. Jeśli pojawią się objawy wskazujące na udar mózgu lub zawał serca należy pilnie wezwać pomoc.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela