Co to jest prostata? Za co odpowiada, jak zapobiegać problemom prostaty?

Jednymi z najczęściej reklamowanych produktów farmaceutycznych są preparaty przeznaczone dla mężczyzn poprawiające zarówno funkcje seksualne, jak i korzystnie wpływające na stan prostaty. Obecnie mężczyźni po 50. roku życia chętnie sięgają po te preparaty, a dolegliwości ze strony gruczołu krokowego, czyli prostaty, przestały być tematem tabu. Jednak wielu pacjentów korzystających z tych leków czy suplementów diety nie jest świadomych, jaką rolę w męskim zdrowiu odgrywa ten gruczoł. Czym jest prostata? Jakie są jej funkcje i jak dbać o prawidłowy stan tego gruczołu?

Prostata – co to jest?

Prostata jest gęstym, włóknisto-mięśniowym gruczołem zlokalizowanym u mężczyzn w obrębie miednicy mniejszej, bezpośrednio poniżej pęcherza moczowego.

• Jak wygląda prostata?

Jej kształt przypomina odwrócony stożek otaczający cewkę moczową, mający podstawę powyżej, a wierzchołek poniżej, na zewnętrznym zwieraczu cewki moczowej. Prawidłowy gruczoł krokowy posiada pięć płatów: przedni, tylny, przyśrodkowy i dwa boczne. Gruczoł otoczony jest włóknistą torebką wraz z nerwami i splotem naczyniowym, który jest dodatkowo otoczony warstwą trzewną powięzi miednicy.

• Wielkość prostaty

Prawidłowa prostata jest wielkości orzecha włoskiego i waży około 30 gramów, jednak zazwyczaj powiększa się u mężczyzn po 50. roku życia. Stan ten określany jest jako łagodny przerost prostaty. Nie jest on nowotworem i nie zwiększa ryzyka zachorowania na raka prostaty. Niemniej jednak, w niektórych przypadkach gruczoł krokowy może zwiększyć swoje rozmiary od niewielkiego orzecha włoskiego do wielkości cytryny. To może utrudniać pacjentowi oddawanie moczu i sprzyjać jego zastojowi, co prowadzić może do częstszych infekcji dróg moczowych i tworzenia kamieni w pęcherzu moczowym.

Za co odpowiada prostata?

Gruczoł krokowy odgrywa ważną rolę w męskim układzie rozrodczym, a jego nieprawidłowe funkcjonowanie negatywnie wpływa na zdrowie prokreacyjne. Głównym zadaniem prostaty jest wydzielanie mętnego, białawego płynu o odczynie zasadowym. Wydzielina gruczołu krokowego wraz z plemnikami powstałymi w jądrach i dojrzewającymi w najądrzach, płynem z pęcherzyka nasiennego i wydzielinami znajdującego się pod prostatą gruczołu opuszkowo-cewkowego płyn prostaty tworzy nasienie. Wszystkie te płyny mieszają się ze sobą w cewce moczowej.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/prostata-a-seksualnosc-co-warto-wiedziec/

Wydzielina prostaty jest istotna dla prawidłowego funkcjonowania plemników, chroniąc je w kwaśnym środowisku pochwy. Płyn ten, równoważąc kwasowość pochwy, zwiększa ogólną żywotność plemników, zwiększając czas, w którym może dojść do efektywnego zapłodnienia komórki jajowej. Wydzielina gruczołu krokowego zawiera również białka i enzymy odżywiające plemniki.

Podczas ejakulacji mięśnie prostaty pomagają również wpychać nasienie. Ponadto prostata wraz z mięśniem zwieraczem pęcherza zamykają cewkę moczową, zapobiegając przedostawaniu się nasienia do pęcherza. Prostata uczestniczy także w metabolizmie hormonów, przekształcając męski hormon płciowy – testosteron w biologicznie aktywną formę dihydrotestosteron (DHT).

Jak rozpoznać problemy z prostatą?

Jak widać, gruczoł krokowy odgrywa istotną rolę w zdrowiu każdego mężczyzny. Dlatego też istotne jest dbanie o prawidłowy stan prostaty i znajomość objawów wskazujących na jej choroby.

Choroby prostaty to:

• łagodny przerost prostaty,
• zapalenie prostaty (stan zapalny prostaty),
• rak prostaty.

Diagnozowane są coraz częściej za sprawą powszechnie wykorzystywanego w praktyce klinicznej oznaczenia swoistego antygenu sterczowego (PSA). Objawami wskazującymi na nieprawidłowe funkcjonowanie prostaty, które powinny skłonić do kontaktu z lekarzem urologiem, są:

• częste oddawanie moczu,
• utrudnienia w oddawaniu moczu,
• zaburzenia erekcji,
• krew widoczna w moczu lub nasieniu,
• ból prostaty (Gdzie boli prostata? W okolicy krocza lub jąder, ból nasilaja się podczas oddawania moczu lub ejakulacji).

Laboratoryjne badania prostaty – jakie wykonać?

• PSA

PSA to badanie prostaty z krwi, które jest podstawowym badaniem laboratoryjnym wykorzystywanym w diagnostyce chorób prostaty (PSA, czyli Prostate Specific Antigen, oznacza antygen swoisty dla prostaty). Jest to białko produkowane przez komórki gruczołu krokowego. Podwyższone PSA może nasuwać podejrzenie raka prostaty, ale nie jest charakterystyczne wyłącznie dla nowotworu. Jego stężenie może wzrastać także w:

• łagodnym rozroście prostaty,
• zapaleniu gruczołu krokowego,
• po infekcji układu moczowego,
• ejakulacji,
• jeździe na rowerze,
• badaniu prostaty
• lub zabiegach urologicznych.

Jeśli wynik PSA całkowitego jest niejednoznaczny, lekarz może zalecić oznaczenie PSA wolnego i obliczenie wskaźnika fPSA/PSA, czyli stosunku wolnego PSA do PSA całkowitego. Wskaźnik ten pomaga ocenić, czy podwyższone PSA częściej przemawia za łagodnym rozrostem prostaty, czy wymaga pogłębienia diagnostyki w kierunku raka gruczołu krokowego. Niższy odsetek wolnego PSA może zwiększać podejrzenie zmiany złośliwej, natomiast wyższy częściej wiąże się ze zmianami łagodnymi. Wynik zawsze powinien być interpretowany przez lekarza razem z objawami, wiekiem pacjenta, badaniem prostaty i innymi wynikami.

Badanie PSA – przygotowanie

Do badania PSA zwykle nie trzeba być na czczo, chyba że laboratorium lub lekarz zaleci inaczej. Przed pobraniem krwi zaleca się unikanie współżycia i ejakulacji przez około 48 godzin, a także intensywnej jazdy na rowerze i innych czynności mogących mechanicznie podrażnić prostatę. Warto poinformować lekarza o infekcji układu moczowego, zapaleniu prostaty, niedawnej biopsji, zabiegu urologicznym oraz przyjmowanych lekach. Jeśli tego samego dnia planowane jest badanie per rectum, krew na PSA najlepiej pobrać wcześniej.

PSA – badanie prostaty w jakim wieku? Zaleca się co roczne monitorowanie stężenia PSA po 40 roku życia.

Badanie PSA – normy

Swój wynik badania należy zawsze odnosić do norm (wartości referencyjnych) dostępnych na wyniku.

• Proclarix

Uzupełnieniem diagnostyki może być Proclarix – badanie wykonywane z próbki krwi, które pomaga ocenić indywidualne ryzyko występowania klinicznie istotnego raka gruczołu krokowego, czyli takiego, który może wymagać dalszej diagnostyki lub leczenia. Test nie rozpoznaje raka samodzielnie i nie zastępuje biopsji, ale może być pomocny w decyzji, czy biopsja prostaty jest rzeczywiście potrzebna.

Badanie Proclarix opiera się na oznaczeniu dwóch białek: trombospondyny 1, czyli THBS1 oraz katepsyny D, czyli CTSD. Wyniki tych oznaczeń są analizowane razem z wiekiem pacjenta oraz stężeniem PSA całkowitego i wolnego. Na tej podstawie specjalny kalkulator wylicza Proclarix Risk Score, czyli ryzyko. Dzięki temu lekarz otrzymuje dodatkową informację, która może pomóc odróżnić pacjentów z niższym ryzykiem od tych, u których wskazana jest pogłębiona diagnostyka.

Proclarix może być szczególnie przydatny u mężczyzn, u których wynik PSA nie daje jednoznacznej odpowiedzi, a także u pacjentów z niejednoznacznym wynikiem rezonansu magnetycznego prostaty, np. PI-RADS 3. PI-RADS, czyli Prostate Imaging–Reporting and Data System, to system opisu zmian widocznych w rezonansie prostaty. Kategoria 3 oznacza wynik niejednoznaczny – zmiana nie wygląda jednoznacznie łagodnie, ale też nie ma cech wyraźnie podejrzanych. W takiej sytuacji Proclarix może wspierać bardziej indywidualną ocenę ryzyka.

Korzyścią z wykonania badania Proclarix może być przede wszystkim lepsze doprecyzowanie ryzyka klinicznie istotnego raka prostaty. Test może pomóc ograniczyć liczbę niepotrzebnych biopsji u pacjentów z niskim ryzykiem, a jednocześnie wskazać tych mężczyzn, u których dalsza diagnostyka jest bardziej uzasadniona. Jest to badanie mało obciążające dla pacjenta, ponieważ wymaga jedynie pobrania krwi.

Proclarix nie jest jednak badaniem dla każdego pacjenta. Zgodnie z ograniczeniami testu nie należy go stosować m.in.:

• u mężczyzn z objętością prostaty poniżej 35 ml,
• przy PSA całkowitym poza zakresem 2,0–10,0 ng/ml,
• u pacjentów przyjmujących finasteryd, insulinę lub metforminę,
• a także przy dodatnim wyniku badania per rectum, czyli gdy lekarz wyczuwa zmianę podejrzaną.

Wynik Proclarix zawsze powinien być oceniany przez lekarza w połączeniu z PSA, wskaźnikiem fPSA/PSA, wynikiem badania prostaty, rezonansem magnetycznym, objawami, wiekiem i obciążeniem rodzinnym. Niski wynik nie daje całkowitej pewności braku choroby, a wysoki nie oznacza automatycznie rozpoznania raka, ostateczne rozpoznanie wymaga badania histopatologicznego materiału pobranego podczas biopsji.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/nowotwory-prostaty-wykryc-zabojce/

Jak dbać o prostatę?

Podobnie jak w przypadku większości narządów, dla zachowania prawidłowego funkcjonowania prostaty kluczowe znaczenie ma regularne wykonywanie badań, które pozwolą na wykrycie chorób w możliwie najwcześniejszym stadium. W diagnostyce schorzeń prostaty dużą wartość ma badanie urologiczne, które pozwoli doświadczonemu lekarzowi ocenić stan i wielkość gruczołu, a także zidentyfikować guzki i stwardnienia, które mogą wskazywać na obecność zmian nowotworowych. Ponadto standardowo wykonuje się oznaczenie swoistego antygenu sterczowego w surowicy krwi, a w uzasadnionych przypadkach biopsję stercza.

Większość mężczyzn powinna rozpocząć badania przesiewowe w wieku około 50 lat, jednak, jeśli w rodzinie występowały przypadki raka prostaty, warto rozważyć rozpoczęcie badań przesiewowych w młodszym wieku.

Co jest dobre na prostatę?

• W utrzymaniu zdrowia prostaty ważną rolę odgrywa także aktywność fizyczna, gdyż zmniejsza ona ryzyko wystąpienia łagodnego przerostu gruczołu krokowego.
• Również stosowanie zdrowej i zbilansowanej diety zawierającej duże ilości owoców, warzyw i białka może pomóc w utrzymaniu zdrowia prostaty.
• Podobnie, korzystny wpływ będzie miała rezygnacja z używek, gdyż zarówno alkohol, jak i wyroby tytoniowe zwiększają ryzyko zachorowania na raka prostaty.

Rynek farmaceutyczny oferuje wiele suplementów diety, które według deklaracji producentów mają poprawić zdrowie prostaty. Ich przyjmowanie może przynieść pewne korzyści, jednak musimy pamiętać, że nie muszą one przechodzić restrykcyjnych badań klinicznych weryfikujących ich skuteczność kliniczną. W przypadku zauważenia objawów wskazujących na chorobę prostaty nie należy opóźniać konsultacji z lekarzem, wierząc w ustąpienie objawów dzięki przyjmowanym suplementom diety.

Prostata w historii medycyny

Pierwsze zapisy dotyczące prostaty u mężczyzn przypisuje się Herofilosowi z Chalcedonu, lekarzowi pracującemu w Aleksandrii w III wieku p.n.e. Chociaż jego dzieła nie zachowały się do naszych czasów, wiedzę dotyczącą osiągnięć Herofilosa czerpiemy z zapisów jednego z najznakomitszych rzymskich lekarzy – Claudiusa Galenusa z Pergamonu. Pisał on o „gruczołach, które wprowadzają humor do dróg moczowych mężczyzny, aby pobudzić akt seksualny”, wyjaśniając jednocześnie, że Herofilos nazwał je parastatai adenoeides, czyli pomocnikami gruczołowymi (co wskazuje, że w rzeczywistości opisywał on pęcherzyki nasienne). Niezależnie od rozbieżności opisu, zapewne zarówno Herofilos, jak i Galen nie rozróżniali gruczołu krokowego jako odrębnego pojęcia anatomicznego, chociaż grecko-rzymscy lekarze byli świadomi obecności miękkiej tkanki u podstawy pęcherza i cewki moczowej. Można powiedzieć, że na przestrzeni wieków i rozwoju wiedzy medycznej prostata została odkryta, zapominana i opisana powtórnie u progu renesansu w 1536 roku przez weneckiego lekarza Niccolo Massę.

Pytania i odpowiedzi

1. Czy problemy z prostatą zawsze dotyczą starszych mężczyzn?
Nie. Ryzyko niektórych problemów z prostatą, takich jak łagodny rozrost gruczołu krokowego, rośnie wraz z wiekiem, ale dolegliwości ze strony prostaty mogą występować także u młodszych mężczyzn. Przykładem jest zapalenie prostaty, które jest jedną z częstszych przyczyn problemów u mężczyzn poniżej 50. roku życia.

2. Jak dieta może wspierać prawidłowe funkcjonowanie prostaty?
Dieta może wspierać ogólną kondycję organizmu i pomagać w utrzymaniu prawidłowej masy ciała, co ma znaczenie także dla zdrowia prostaty. Warto wybierać sposób żywienia oparty na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, roślinach strączkowych, rybach, orzechach i dobrej jakości tłuszczach roślinnych, a ograniczać żywność wysokoprzetworzoną, nadmiar cukru, tłuszczów nasyconych i alkoholu.

3. Czy siedzący tryb życia zwiększa ryzyko problemów z prostatą?
Siedzący tryb życia może niekorzystnie wpływać na zdrowie metaboliczne, masę ciała i ogólną kondycję organizmu, a nadwaga i otyłość są powiązane z większym ryzykiem niekorzystnych wyników zdrowotnych, także w kontekście prostaty. Regularna aktywność fizyczna pomaga utrzymać prawidłową masę ciała, wspiera krążenie i może być elementem profilaktyki zdrowotnej u mężczyzn.

4. Czy stres może nasilać objawy ze strony prostaty?
Tak, przewlekły stres może nasilać odczuwanie dolegliwości, zwłaszcza bólu, napięcia i objawów związanych z przewlekłym zespołem bólowym miednicy lub przewlekłym zapaleniem prostaty. Nie oznacza to, że objawy są „tylko w głowie” — stres może wpływać na napięcie mięśni, układ nerwowy i ogólne samopoczucie, dlatego przy utrzymujących się dolegliwościach warto skonsultować się z lekarzem.

Dr n. o zdrowiu Piotr Choręza