Badanie prostaty – na czym polega?

Choroby prostaty mogą objawiać się osłabieniem strumienia moczu, częstomoczem i nykturią (czyli oddawaniem moczu w nocy więcej niż 1 raz), gwałtownym parciem na mocz czy uczuciem niepełnego opróżnienia pęcherza po zakończeniu mikcji. Czasem pojawia się także krew w moczu lub dolegliwości bólowe okolic krocza. Nie lekceważ takich objawów i koniecznie udaj się do urologa oraz wykonaj badania pozwalające na ustalenie przyczyn dolegliwości.  

Czym jest prostata?

Prostata, czyli inaczej gruczoł krokowy lub stercz to narząd wchodzący w skład męskiego układu płciowego. Leży poniżej dna pęcherza moczowego, do przodu od odbytnicy i do tyłu od spojenia łonowego. Prostata kształtem i wymiarami przypomina kasztana. Przechodzą przez nią przewody wytryskowe oraz cewka moczowa. Prostata produkuje specjalną wydzielinę, będącą składnikiem nasienia.

Choroby prostaty – podział

Do podstawowych chorób prostaty należą łagodny rozrost stercza, zapalenie prostaty oraz rak prostaty.

• Łagodny rozrost stercza

U mężczyzn po ukończeniu 40 roku życia gruczoł krokowy ulega stopniowemu rozrostowi. Dynamika procesu jest różna, ale u większości mężczyzn w wieku podeszłym można stwierdzić powiększenie prostaty. Powiększający się stercz prowadzi do zwężenia światła przechodzącej przez niego cewki moczowej. Skutkiem jest utrudnione oddawanie moczu i przerost wypieracza pęcherza, co może manifestować się: słabym strumieniem moczu (a nawet oddawaniem moczu kroplami), trudnościami z rozpoczęciem mikcji, dolegliwościami bólowymi, częstszym oddawaniem moczu czy parciem naglącym. Przerost prostaty, prowadząc do zalegania moczu w pęcherzu, z biegiem czasu może prowadzić do częstych infekcji układu moczowego, nietrzymania moczu z przepełnienia, a nawet całkowitego zatrzymania moczu.

• Zapalenie prostaty

Ostre zapalenie stercza spowodowane jest infekcją bakteryjną i zazwyczaj stanowi powikłanie zakażenia układu moczowego. Objawy choroby pojawiają się dość nagle i obejmują gorączkę, dreszcze, złe samopoczucie, ból w okolicy krocza, bolesne oddawanie moczu z uczuciem pieczenia i zmętnienie moczu. Mogą temu towarzyszyć objawy zakażenia układu moczowego, a także objawy powiększenia i obrzęku gruczołu krokowego (np. zatrzymanie moczu).

Przewlekłe zapalenie prostaty najczęściej nie jest związane z zakażeniem bakteryjnym. Podstawowym objawem jest ból okolicy krocza, ale mogą pojawić się także inne symptomy (np. uczucie niecałkowitego opróżnienia pęcherza czy ból lub pieczenie podczas mikcji).

• Rak prostaty

Rak gruczołu krokowego to jeden z najczęstszych nowotworów złośliwych rozpoznawanych u mężczyzn. Ryzyko choroby rośnie wraz z wiekiem i jest większe, gdy w rodzinie pojawił się już ten nowotwór. Na początku nie daje zwykle żadnych objawów lub przypominają one dolegliwości obecne w łagodnym rozroście stercza. Czasem mogą pojawić się bóle podbrzusza, krwinkomocz lub krwiomocz, a w zaawansowanym stadium nowotworu dołączyć symptomy związane z obecnością przerzutów nowotworowych (np. bóle kostne kręgosłupa lędźwiowego).

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/nowotwory-prostaty-wykryc-zabojce/

Choroby prostaty – diagnozowanie

W diagnozowaniu chorób prostaty znaczenie mają badania:

• per rectum,
• laboratoryjne
• i obrazowe.

Badanie per rectum – jaki lekarz bada prostatę, jak się przygotować?

Jak wygląda badanie prostaty per rectum?Badanie per rectum, także DRE (digital rectal examination) czyli badanie prostaty palcem przez odbytnicę, najczęściej wykonuje urolog, jeśli ocenia dolegliwości ze strony układu moczowego, odbytnicy albo podejrzewa chorobę gruczołu krokowego. Badanie pozwala lekarzowi ocenić wielkość, kształt, spoistość i ewentualne nierówności prostaty. Badanie jest jednym z elementów wstępnej diagnostyki chorób prostaty, nierzadko zlecane jest wraz z innymi badaniami, takimi jak: PSA, rezonans magnetyczny, biopsja prostaty.

Jak się przygotować?Do badania per rectum zwykle nie trzeba specjalnie się przygotowywać. Wystarczy zadbać o higienę okolic intymnych; nie ma potrzeby bycia na czczo ani rutynowego wykonywania lewatywy. Bezpośrednio przed wizytą można opróżnić pęcherz i, jeśli to możliwe, jelita, co zwiększa komfort pacjenta. Warto poinformować lekarza o bólu odbytu, hemoroidach, szczelinie odbytu, krwawieniu, przebytych zabiegach proktologicznych oraz przyjmowanych lekach.

Jeśli podczas tej samej wizyty planowane jest również oznaczenie PSA, najlepiej wykonać pobranie krwi przed badaniem per rectum. Część lekarzy zaleca taką kolejność, ponieważ badanie prostaty może nieznacznie wpływać na wynik PSA. Przed samym badaniem PSA zwykle zaleca się także unikania współżycia przez 1–2 dni.

Samo badanie trwa krótko. Lekarz zakłada rękawiczkę, używa żelu zmniejszającego dyskomfort i delikatnie wprowadza palec do odbytnicy, aby ocenić prostatę.

Czy badanie prostaty boli? Badanie może być krępujące, ale zwykle nie jest bolesne i trwa kilkadziesiąt sekund.

Badania laboratoryjne – PSA, wskaźnik fPSA/PSA i Proclarix

• PSA

Badanie PSA – co to za badanie? PSA to badanie prostaty z krwi, które jest podstawowym badaniem laboratoryjnym wykorzystywanym w diagnostyce chorób prostaty (PSA czyli Prostate Specific Antigen, oznacza antygen swoisty dla prostaty). Jest to białko produkowane przez komórki gruczołu krokowego. Podwyższone PSA może nasuwać podejrzenie raka prostaty, ale nie jest charakterystyczne wyłącznie dla nowotworu. Jego stężenie może wzrastać także w:

• łagodnym rozroście prostaty,
• zapaleniu gruczołu krokowego,
• po infekcji układu moczowego,
• ejakulacji,
• jeździe na rowerze,
• badaniu prostaty
• lub zabiegach urologicznych.

Jeśli wynik PSA całkowitego jest niejednoznaczny, lekarz może zalecić oznaczenie PSA wolnego i obliczenie wskaźnika fPSA/PSA, czyli stosunku wolnego PSA do PSA całkowitego. Wskaźnik ten pomaga ocenić, czy podwyższone PSA częściej przemawia za łagodnym rozrostem prostaty, czy wymaga pogłębienia diagnostyki w kierunku raka gruczołu krokowego. Niższy odsetek wolnego PSA może zwiększać podejrzenie zmiany złośliwej, natomiast wyższy częściej wiąże się ze zmianami łagodnymi. Wynik zawsze powinien być interpretowany przez lekarza razem z objawami, wiekiem pacjenta, badaniem prostaty i innymi wynikami.

Badanie PSA – przygotowanie

Do badania PSA zwykle nie trzeba być na czczo, chyba że laboratorium lub lekarz zaleci inaczej. Przed pobraniem krwi zaleca się unikanie współżycia i ejakulacji przez około 48 godzin, a także intensywnej jazdy na rowerze i innych czynności mogących mechanicznie podrażnić prostatę. Warto poinformować lekarza o infekcji układu moczowego, zapaleniu prostaty, niedawnej biopsji, zabiegu urologicznym oraz przyjmowanych lekach. Jeśli tego samego dnia planowane jest badanie per rectum, krew na PSA najlepiej pobrać wcześniej.

PSA – badanie prostaty w jakim wieku? Zaleca się co roczne monitorowanie stężenia PSA po 40 roku życia.

Badanie PSA – normy

Swój wynik badania należy zawsze odnosić do norm (wartości referencyjnych) dostępnych na wyniku.

• Proclarix

Uzupełnieniem diagnostyki może być Proclarix – badanie wykonywane z próbki krwi, które pomaga ocenić indywidualne ryzyko występowania klinicznie istotnego raka gruczołu krokowego, czyli takiego, który może wymagać dalszej diagnostyki lub leczenia. Test nie rozpoznaje raka samodzielnie i nie zastępuje biopsji, ale może być pomocny w decyzji, czy biopsja prostaty jest rzeczywiście potrzebna.

Badanie Proclarix opiera się na oznaczeniu dwóch białek: trombospondyny 1, czyli THBS1 oraz katepsyny D, czyli CTSD. Wyniki tych oznaczeń są analizowane razem z wiekiem pacjenta oraz stężeniem PSA całkowitego i wolnego. Na tej podstawie specjalny kalkulator wylicza Proclarix Risk Score, czyli ryzyko. Dzięki temu lekarz otrzymuje dodatkową informację, która może pomóc odróżnić pacjentów z niższym ryzykiem od tych, u których wskazana jest pogłębiona diagnostyka.

Proclarix może być szczególnie przydatny u mężczyzn, u których wynik PSA nie daje jednoznacznej odpowiedzi, a także u pacjentów z niejednoznacznym wynikiem rezonansu magnetycznego prostaty, np. PI-RADS 3. PI-RADS, czyli Prostate Imaging–Reporting and Data System, to system opisu zmian widocznych w rezonansie prostaty. Kategoria 3 oznacza wynik niejednoznaczny – zmiana nie wygląda jednoznacznie łagodnie, ale też nie ma cech wyraźnie podejrzanych. W takiej sytuacji Proclarix może wspierać bardziej indywidualną ocenę ryzyka.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/powiekszona-prostata-czy-to-rak-przyczyny-i-leczenie/

Korzyścią z wykonania badania Proclarix może być przede wszystkim lepsze doprecyzowanie ryzyka klinicznie istotnego raka prostaty. Test może pomóc ograniczyć liczbę niepotrzebnych biopsji u pacjentów z niskim ryzykiem, a jednocześnie wskazać tych mężczyzn, u których dalsza diagnostyka jest bardziej uzasadniona. Jest to badanie mało obciążające dla pacjenta, ponieważ wymaga jedynie pobrania krwi.

Proclarix nie jest jednak badaniem dla każdego pacjenta. Zgodnie z ograniczeniami testu nie należy go stosować m.in.:

• u mężczyzn z objętością prostaty poniżej 35 ml,
• przy PSA całkowitym poza zakresem 2,0–10,0 ng/ml,
• u pacjentów przyjmujących finasteryd, insulinę lub metforminę,
• a także przy dodatnim wyniku badania per rectum, czyli gdy lekarz wyczuwa zmianę podejrzaną.

Wynik Proclarix zawsze powinien być oceniany przez lekarza w połączeniu z PSA, wskaźnikiem fPSA/PSA, wynikiem badania prostaty, rezonansem magnetycznym, objawami, wiekiem i obciążeniem rodzinnym. Niski wynik nie daje całkowitej pewności braku choroby, a wysoki nie oznacza automatycznie rozpoznania raka, ostateczne rozpoznanie wymaga badania histopatologicznego materiału pobranego podczas biopsji.

Badania obrazowe – USG przezodbytnicze i rezonans magnetyczny

W diagnostyce chorób prostaty ważną rolę odgrywają badania obrazowe, które pozwalają ocenić wielkość, budowę i ewentualne nieprawidłowości w obrębie gruczołu krokowego. Do najczęściej wykorzystywanych należą USG przezodbytnicze prostaty oraz rezonans magnetyczny prostaty, szczególnie rezonans wieloparametryczny, czyli mpMRI.

• USG przezodbytnicze

Określane także jako TRUS (transrectal ultrasound), polega na wprowadzeniu cienkiej głowicy ultrasonograficznej do odbytnicy. Dzięki temu lekarz może dokładniej obejrzeć prostatę niż w przypadku zwykłego USG przez powłoki brzuszne. Badanie pozwala ocenić m.in. objętość prostaty, jej strukturę oraz obecność niektórych zmian. Może być pomocne w diagnostyce łagodnego rozrostu gruczołu krokowego, zapalenia prostaty, a także w planowaniu dalszej diagnostyki. USG przezodbytnicze bywa również wykorzystywane do prowadzenia igły podczas biopsji prostaty, ale samo badanie USG nie jest równoznaczne z biopsją.

Jak się przygotować do USG przezodbytniczego? Przygotowanie zależy od zaleceń pracowni lub lekarza. Zwykle zaleca się wypróżnienie przed badaniem, a czasem także zastosowanie łagodnego środka przeczyszczającego lub wlewki doodbytniczej, jeśli tak zaleci placówka. W dniu badania warto zadbać o higienę okolic intymnych. Jeśli pacjent przyjmuje leki przeciwkrzepliwe, ma choroby odbytu, hemoroidy, szczelinę odbytu, krwawienia lub przebył zabiegi proktologiczne, powinien poinformować o tym lekarza przed badaniem.

• Rezonans magnetyczny prostaty

Drugim ważnym badaniem jest rezonans magnetyczny prostaty, zwłaszcza rezonans wieloparametryczny. Badanie to pozwala dokładnie ocenić gruczoł krokowy i otaczające tkanki, a także wskazać obszary podejrzane, które mogą wymagać celowanej biopsji. Wynik rezonansu często opisywany jest w skali PI-RADS, czyli Prostate Imaging–Reporting and Data System. Jest to system oceny zmian widocznych w rezonansie prostaty. Niższe kategorie oznaczają mniejsze prawdopodobieństwo klinicznie istotnego raka, natomiast wyższe – większe podejrzenie zmiany złośliwej. Kategoria PI-RADS 3 oznacza wynik niejednoznaczny, który wymaga interpretacji razem z PSA, badaniem per rectum, objawami i innymi wynikami.

Kiedy wykonuje się rezonans prostaty? Rezonans może być zalecony:

• przy nieprawidłowym lub rosnącym PSA,
• niepokojącym wyniku badania per rectum,
• podejrzeniu raka prostaty,
• przed planowaną biopsją lub po wcześniejszej biopsji, jeśli nadal istnieje podejrzenie choroby.

Badanie pomaga lepiej zaplanować dalsze postępowanie i może ograniczyć liczbę niepotrzebnych biopsji u części pacjentów.

Jak się przygotować do rezonansu prostaty? Szczegółowe zalecenia mogą różnić się w zależności od pracowni, dlatego należy postępować zgodnie z otrzymaną instrukcją. Często zaleca się, aby przed badaniem unikać ciężkostrawnych i wzdymających posiłków, a na kilka godzin przed rezonansem nie jeść lub ograniczyć jedzenie, jeśli placówka tego wymaga. Warto opróżnić jelita przed badaniem; czasem zalecana jest wlewka doodbytnicza lub lek zmniejszający ruchy jelit. Pacjent powinien poinformować personel o rozruszniku serca, implantach, metalowych elementach w ciele, klaustrofobii, chorobach nerek oraz uczuleniach, zwłaszcza jeśli planowane jest podanie kontrastu. Przed wejściem do pracowni należy zdjąć metalowe przedmioty, np. zegarek, biżuterię, pasek, telefon czy karty płatnicze.

Wynik badań obrazowych nie powinien być oceniany w oderwaniu od pozostałych informacji. USG przezodbytnicze i rezonans magnetyczny są ważnymi elementami diagnostyki, ale o dalszym postępowaniu decyduje lekarz, biorąc pod uwagę m.in. PSA, wskaźnik fPSA/PSA, wynik badania per rectum, wiek pacjenta, objawy, obciążenie rodzinne oraz ewentualne testy dodatkowe, takie jak Proclarix. Ostateczne rozpoznanie raka prostaty wymaga badania histopatologicznego materiału pobranego podczas biopsji.

Chora prostata – leczenie

Łagodny rozrost stercza wymaga wprowadzenia zmian stylu życia, zastosowania farmakoterapii lub rzadziej postępowania chirurgicznego. Bakteryjne zapalenie stercza leczy się antybiotykoterapią. Przydatne mogą okazać się leki przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe.

Sposób leczenia raka gruczołu krokowego zależy od wielu zmiennych np. stopnia zaawansowania nowotworu czy wieku pacjenta. Możliwe metody obejmują m.in. leczenie operacyjne, zastosowanie radioterapii, terapii hormonalnej czy rzadziej chemioterapii. U niektórych pacjentów, którzy spełniają określone kryteria, prowadzi się jedynie ścisłą obserwację i wprowadza leczenie, gdy choroba postępuje.

Jeśli zaobserwujesz u siebie niepokojące objawy – nie bagatelizuj ich i koniecznie udaj się do lekarza. Pamiętaj, że w okolicy 50 roku życia warto odwiedzić urologa nawet bez wyraźnych symptomów.

Profilaktyka prostaty

Profilaktyka chorób prostaty obejmuje zarówno zdrowy styl życia, jak i regularną kontrolę u lekarza. Nie ma metody, która całkowicie zapobiega rakowi prostaty, ponieważ na część czynników ryzyka (wiek, obciążenie rodzinne czy predyspozycje genetyczne) pacjent nie ma wpływu. Warto jednak dbać o:

• prawidłową masę ciała,
• regularną aktywność fizyczną,
• dietę bogatą w warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste
• oraz ograniczać żywność wysoko przetworzoną, nadmiar tłuszczów nasyconych i czerwonego mięsa.

Znaczenie ma także unikanie palenia tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu. Ważnym elementem profilaktyki jest zgłoszenie się do lekarza w przypadku objawów ze strony układu moczowego oraz omówienie badań kontrolnych, takich jak PSA i badanie per rectum, zwłaszcza po 50. roku życia lub wcześniej, jeśli rak prostaty występował w rodzinie.

Pytania i odpowiedzi

1. Jakie znaczenie ma oznaczenie PSA w diagnostyce prostaty?
PSA, czyli antygen swoisty dla prostaty, jest jednym z podstawowych badań wykorzystywanych w ocenie chorób gruczołu krokowego. Podwyższone PSA może sugerować raka prostaty, ale może też występować w łagodnym rozroście prostaty, zapaleniu gruczołu krokowego, po infekcji, ejakulacji lub zabiegach urologicznych. Dlatego PSA nie jest badaniem, które samo rozpoznaje raka, ale pomaga lekarzowi ocenić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka, np. oznaczenie PSA wolnego, rezonans magnetyczny lub biopsja. PSA wykorzystuje się także do monitorowania pacjentów po leczeniu raka prostaty.

2. Czy USG przezbrzuszne wystarczy do oceny prostaty?
USG przezbrzuszne może być pomocne w ocenie wielkości prostaty, pęcherza moczowego, zalegania moczu po mikcji czy nerek, ale zwykle nie wystarcza do wykluczenia raka prostaty. Nie jest to badanie, które pozwala wiarygodnie ocenić wszystkie podejrzane zmiany w gruczole krokowym. Jeśli PSA jest nieprawidłowe lub lekarz stwierdza niepokojące objawy, konieczne mogą być dokładniejsze badania, np. rezonans magnetyczny prostaty, USG przezodbytnicze lub biopsja. Ostateczne rozpoznanie raka prostaty potwierdza badanie histopatologiczne materiału pobranego podczas biopsji.

3. Kiedy wykonuje się rezonans prostaty?
Rezonans prostaty, szczególnie rezonans wieloparametryczny, wykonuje się najczęściej wtedy, gdy istnieje podejrzenie raka prostaty, np. przy podwyższonym PSA, nieprawidłowym badaniu prostaty per rectum albo po wcześniejszej niejednoznacznej diagnostyce. Badanie pomaga ocenić, czy w prostacie są obszary podejrzane, gdzie są położone i czy wymagają celowanej biopsji. Współczesne wytyczne podkreślają znaczenie MRI w kwalifikacji do biopsji i w planowaniu biopsji celowanej, ponieważ MRI pomaga lepiej wykrywać klinicznie istotne nowotwory.

4. Czy prawidłowy wynik PSA wyklucza raka prostaty?
Nie. Prawidłowy wynik PSA zmniejsza prawdopodobieństwo raka prostaty, ale go nie wyklucza. U części mężczyzn rak prostaty może rozwijać się mimo PSA mieszczącego się w zakresie uznawanym za prawidłowy. Dlatego wynik PSA zawsze należy interpretować razem z wiekiem pacjenta, objawami, wywiadem rodzinnym, badaniem prostaty i ewentualnymi badaniami obrazowymi. American Cancer Society wskazuje, że PSA poniżej 4 ng/ml nie daje gwarancji braku raka prostaty.

5. Czy aktywność seksualna wpływa na wyniki badań?
Tak, aktywność seksualna może wpływać przede wszystkim na wynik PSA. Ejakulacja może przejściowo podwyższyć stężenie PSA we krwi, dlatego przed badaniem często zaleca się zachowanie 1–2 dni wstrzemięźliwości seksualnej. Warto również poinformować lekarza o ostatniej aktywności seksualnej, infekcjach, jeździe na rowerze, zabiegach urologicznych i przyjmowanych lekach, ponieważ te czynniki także mogą wpływać na interpretację wyniku.

6. Samodzielne badanie prostaty – czy można wykonać je w domu?

Nie zaleca się samodzielnego badania prostaty palcem przez odbytnicę. Badanie per rectum, czyli DRE (digital rectal examination), powinno być wykonane przez lekarza lub odpowiednio przeszkolony personel medyczny. Tylko specjalista potrafi prawidłowo ocenić wielkość, kształt, spoistość i ewentualne nierówności gruczołu krokowego. Samodzielna próba badania może być niemiarodajna, stresująca, a w niektórych sytuacjach także bolesna lub urazowa.

Dr n.med. Beata Skowron