Powiększona prostata – czy to rak? Przyczyny i leczenie

Powiększenie prostaty to przypadłość Panów, związana z wiekiem, w większości przypadków wskutek łagodnego rozrostu gruczołu. Wczesne rozpoznanie objawów i wdrożenie odpowiedniego postępowania są warunkiem uniknięcia groźnych powikłań.

Powiększona prostata – co to znaczy?

Gruczoł krokowy, inaczej określany jako prostata lub stercz, to męski gruczoł zlokalizowany tuż pod pęcherzem moczowym, otaczający cewkę moczową, produkujący wydzielinę będącą składnikiem płynu nasiennego. Po 40-45 roku życia prostata zaczyna powiększać swoje rozmiary, przyczyniając się do rozwoju zaburzeń w oddawaniu moczu. Medycznie ten stan określa się jako „łagodny rozrost stercza”.

Wraz z wiekiem wrasta odsetek mężczyzn, u których stwierdza się ten stan; po 60 r.ż. jest to 50%, a po 75 r.ż. to 80%. Należy jednak pamiętać, że nie u wszystkich mężczyzn występują objawy z tym związane, według szacunków dotyczy to około połowy mężczyzn.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Powiększona prostata – przyczyny

 Przyczyną powiększenia prostaty jest zwykle:

• BPH (ang. benign prostatic hyperplasia), czyli łagodny rozrost prostaty,
• rak prostaty.

Łagodny rozrost prostaty (BPH), powodujący powiększenie prostaty, to stan polegający na zwiększeniu liczby prawidłowych komórek nabłonka gruczołu, mięśni gładkich i komórek tkanki łącznej. Przyczyną prowadzącą do tych zmian są prawdopodobnie zmiany stężeń hormonów: testosteronu, dihydrotestosteronu, estrogenów.

Powiększenie prostaty związane jest z zaburzeniami w oddawaniu moczu, gdyż cewka moczowa przebiega przez środek gruczołu krokowego. 

Powiększona prostata – objawy

Do objawów powiększonej prostaty należą:

• parcie naglące na mocz, czyli konieczność natychmiastowego oddania moczu,
• częstomocz,
• nykturia, czyli oddawanie moczu w nocy,
• nietrzymanie moczu, gdy występuje parcie naglące,
• opóźnienie w wypływie moczu, który pojawia się dopiero po chwili,
• słaby strumień moczu,
• przerywany strumień moczu,
• niecałkowite opróżnianie pęcherza,
• słaby strumień moczu, a nawet kapanie kroplami po koniec mikcji.

Początkowo objawy są słabo nasilone, jednak z upływem czasu stają się intensywniej wyrażone i bardziej uciążliwe w codziennym funkcjonowaniu.

Nieleczony rozrost prostaty może prowadzić do powikłań. Wśród nich wymienia się następstwa niecałkowitego opróżnienia pęcherza, jakimi są infekcje, kamica pęcherza moczowego czy uchyłki pęcherza moczowego. W wyniku całkowitego zatrzymania moczu dochodzi do silnych dolegliwości bólowych w dole brzucha związanych z powiększeniem pęcherza moczowego i rozciągnięciem jego ścian. Częściowe zatrzymanie moczu może prowadzić do utrudnienia odpływu moczu z nerek, a w konsekwencji do uszkodzenia nerek i rozwoju nefropatii zaporowej.

Powiększona prostata – czy to rak?

Powiększenie prostaty może być również spowodowane obecnością nowotworu, w większości przypadków jest to rak gruczołowy, czyli gruczolakorak. Przez długi czas rozwija się on bezobjawowo lub daje objawy podobne jak w przypadku BPH. W miarę upływu czasu i rozwoju guza mogą dołączyć się objawy związane z rozsiewem komórek nowotworowych:

• bóle dolnej części pleców, związane z przerzutami do kręgosłupa, bóle bioder lub miednicy;
• objawy neurologiczne związane z uciskiem rdzenia kręgowego;
• utrata masy ciała.

Odróżnienie rozrostu łagodnego od złośliwego jest zatem możliwe tylko poprzez wykonanie badań diagnostycznych, których celem jest również ocena funkcji układu moczowego. Do badań tych należą:

• badanie przez odbyt (per rectum) – lekarz dokonuje oceny wielkości oraz struktury gruczołu krokowego palcem wprowadzonym do odbytnicy;
• pomiar stężenia PSA – antygenu specyficznego dla gruczołu krokowego, którego stężenie wzrasta znacznie w przypadku raka prostaty, ale jego wysoki poziom występuje również w BPH oraz w stanach zapalnych. Pomocny jest pomiar stężenia wolnego PSA, tzw. fPSA i obliczenie wskaźnika fPSA/PSA, wartość którego jest pomocna w różnicowaniu rozrostu łagodnego od złośliwego (wskaźnik fPSA/PSA wylicza się wyłącznie przy podniesionym stężeniu PSA całkowitego),
• USG przezodbytnicze (TRUS, USG transrektalne) – pozwalające ocenić wielkość i strukturę wewnętrzną prostaty;
• biopsja prostaty i badanie histopatologiczne pobranego wycinka w celu sprawdzenia rodzaju rozrostu;
• USG narządów jamy brzusznej – służące ocenie stanu dróg moczowych i pęcherza moczowego, czy ilości zalegającego moczu;
• cystoskopia – polegająca na wprowadzeniu urządzenia optycznego do pęcherza moczowego i ocenie jego stanu oraz stanu cewki moczowej;
• badanie urodynamiczne – służące ocenie czynności dolnych dróg moczowych, pozwalające na ocenę napełniania i opróżniania pęcherza moczowego;
• badanie ogólne moczu – badanie przesiewowe służące wykrywaniu nieprawidłowości w obrębie układu moczowego.

Nowe badanie w diagnostyce raka prostaty

Uzupełnieniem diagnostyki, konkretnie raka prostaty, może być Proclarix – badanie wykonywane z próbki krwi, które pomaga ocenić indywidualne ryzyko występowania klinicznie istotnego raka gruczołu krokowego, czyli takiego, który może wymagać dalszej diagnostyki lub leczenia. Test nie rozpoznaje raka samodzielnie i nie zastępuje biopsji, ale może być pomocny w decyzji, czy biopsja prostaty jest rzeczywiście potrzebna.

Badanie Proclarix opiera się na oznaczeniu dwóch białek: trombospondyny 1, czyli THBS1 oraz katepsyny D, czyli CTSD. Wyniki tych oznaczeń są analizowane razem z wiekiem pacjenta oraz stężeniem PSA całkowitego i wolnego. Na tej podstawie specjalny kalkulator wylicza Proclarix Risk Score, czyli ryzyko. Dzięki temu lekarz otrzymuje dodatkową informację, która może pomóc odróżnić pacjentów z niższym ryzykiem od tych, u których wskazana jest pogłębiona diagnostyka.

Proclarix może być szczególnie przydatny u mężczyzn, u których wynik PSA nie daje jednoznacznej odpowiedzi, a także u pacjentów z niejednoznacznym wynikiem rezonansu magnetycznego prostaty, np. PI-RADS 3. PI-RADS, czyli Prostate Imaging–Reporting and Data System, to system opisu zmian widocznych w rezonansie prostaty. Kategoria 3 oznacza wynik niejednoznaczny – zmiana nie wygląda jednoznacznie łagodnie, ale też nie ma cech wyraźnie podejrzanych. W takiej sytuacji Proclarix może wspierać bardziej indywidualną ocenę ryzyka.

Korzyścią z wykonania badania Proclarix może być przede wszystkim lepsze doprecyzowanie ryzyka klinicznie istotnego raka prostaty. Test może pomóc ograniczyć liczbę niepotrzebnych biopsji u pacjentów z niskim ryzykiem, a jednocześnie wskazać tych mężczyzn, u których dalsza diagnostyka jest bardziej uzasadniona. Jest to badanie mało obciążające dla pacjenta, ponieważ wymaga jedynie pobrania krwi.

Proclarix nie jest jednak badaniem dla każdego pacjenta. Zgodnie z ograniczeniami testu nie należy go stosować m.in.:

• u mężczyzn z objętością prostaty poniżej 35 ml,
• przy PSA całkowitym poza zakresem 2,0–10,0 ng/ml,
• u pacjentów przyjmujących finasteryd, insulinę lub metforminę,
• a także przy dodatnim wyniku badania per rectum, czyli gdy lekarz wyczuwa zmianę podejrzaną.

Wynik Proclarix zawsze powinien być oceniany przez lekarza w połączeniu z PSA, wskaźnikiem fPSA/PSA, wynikiem badania prostaty, rezonansem magnetycznym, objawami, wiekiem i obciążeniem rodzinnym. Niski wynik nie daje całkowitej pewności braku choroby, a wysoki nie oznacza automatycznie rozpoznania raka, ostateczne rozpoznanie wymaga badania histopatologicznego materiału pobranego podczas biopsji.

Powiększona prostata – leczenie

Leczenie łagodnego rozrosty prostaty to:

• Obserwacja, zmiana stylu życia – stosowana u mężczyzn z nieznacznie nasilonymi objawami oraz w przypadku, kiedy nie wystąpiły powikłania. Zmiana stylu życia i sposobu postępowania opiera się na:
  • unikaniu przetrzymywania moczu w pęcherzu. Oddanie moczu dwukrotnie w ciągu kilku minut pozwala na dokładniejsze opróżnienie pęcherza moczowego i wydłużenie czasu między mikcjami;
  • ograniczaniu ilości wypijanych płynów wieczorem;
  • zapobieganiu i zwalczaniu zaparć;
  • eliminacji nikotyny, kofeiny, alkoholu;
  • kontrolowaniu cukrzycy;
  • redukcji nadwagi lub otyłości;
  • unikaniu spożywania wieczorem obfitych, tłustych ostro przyprawionych potraw,
  • ostrożnym stosowaniu niektórych leków, w tym: przeciwdepresyjnych, moczopędnych, przeciwhistaminowych,
  • kontroli lekarskiej przynajmniej raz w roku.

• Leczenie farmakologiczne – włączane, gdy objawy stają się bardziej nasilone; stosowane są:
  • alfa-blokery – np. doksazosyna, alfuzosyna, tamsulozyna. Ich zadaniem jest ułatwienie odpływu moczu przez rozluźnienie mięśni dróg moczowych;
  • inhibitory 5alfa-reduktazy – np. finasteryd; ułatwiają odpływ moczu poprzez zmniejszenie wielkości prostaty;

• Leczenie chirurgiczne – stosowane najczęściej przy braku poprawy po leczeniu farmakologicznym, gdy występują powikłania lub epizody zatrzymania moczu. Stosowane są różne techniki operacyjne, o różnym zakresie, również techniki laserowe oraz z wykorzystaniem stentów lub implantów.

Leczenie raka prostaty:

• operacja – stosowana, gdy guz nie przekracza granic gruczołu krokowego oraz gdy spodziewany czas życia wynosi powyżej 10 lat, nie jest więc wskazana u mężczyzn w starszym wieku. Zwykle usunięcie gruczołu krokowego wykonywane jest metodą laparoskopową, czyli bez nacinania powłok jamy brzusznej;
• radioterapia – stosowana w przypadkach bardziej zaawansowanych, ale bez odległych przerzutów;
• hormonoterapia – polega na zablokowaniu oddziaływania testosteronu na nowotwór prostaty, który jest wrażliwy na działanie hormonów płciowych;
• chemioterapia – stosowana w zaawansowanych postaciach, w o parciu o leki cytostatyczne, działające toksycznie na komórki nowotworowe, ale obarczone wieloma działaniami ubocznymi.

Niestety nie można zapobiec powiększeniu prostaty wywołanemu łagodnym rozrostem, ponieważ jest to stan związany z wiekiem. Można za pomocą modyfikacji stylu życia i farmakoterapii łagodzić objawy, odsunąć w czasie lub uniknąć leczenia chirurgicznego.

Pytania i odpowiedzi

1. Powiększona prostata a alkohol – czy alkohol nasila objawy?
Alkohol może nasilać dolegliwości związane z powiększoną prostatą, ponieważ może zwiększać częstość oddawania moczu i podrażniać pęcherz. U części mężczyzn po alkoholu objawy takie jak parcie na mocz, częste wizyty w toalecie czy wstawanie w nocy mogą być bardziej odczuwalne. W przypadku nasilonych objawów warto ograniczyć alkohol, szczególnie wieczorem.

2. Powiększona prostata a zaparcia – czy mają znaczenie?
Tak. Zaparcia mogą zwiększać ucisk w obrębie miednicy i pęcherza, co może nasilać objawy ze strony układu moczowego, takie jak częstsze oddawanie moczu, parcie na mocz czy uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Pomocne może być dbanie o odpowiednią ilość błonnika w diecie, nawodnienie i regularną aktywność fizyczną.

Powiększona prostata a erekcja – czy może wpływać na życie seksualne?
Powiększona prostata może współwystępować z problemami z erekcją, ale zaburzenia erekcji mogą mieć również wiele innych przyczyn, m.in. naczyniowych, metabolicznych, hormonalnych, psychologicznych lub związanych z przyjmowanymi lekami. Niektóre leki stosowane w leczeniu objawów prostaty mogą także wpływać na funkcje seksualne, np. wytrysk lub erekcję. Jeśli problem się utrzymuje, warto omówić go z lekarzem.

3. Powiększona prostata w młodym wieku – czy to możliwe?
Powiększona prostata najczęściej dotyczy mężczyzn po 50. roku życia, ale dolegliwości ze strony prostaty lub układu moczowego mogą występować także u młodszych mężczyzn. W młodszym wieku objawy takie jak częste oddawanie moczu, ból, pieczenie, parcie na mocz czy dyskomfort w miednicy mogą mieć różne przyczyny, np. infekcję, zapalenie prostaty lub inne schorzenia urologiczne. Dlatego utrzymujące się objawy warto skonsultować z lekarzem.

4. Dlaczego prostata powiększa się wraz z wiekiem?
Gruczoł krokowy może stopniowo powiększać się wraz z wiekiem. Jest to związane m.in. ze zmianami hormonalnymi zachodzącymi w organizmie mężczyzny. Powiększona prostata może uciskać cewkę moczową i utrudniać odpływ moczu z pęcherza, co może prowadzić do takich objawów jak słabszy strumień moczu, częstsze oddawanie moczu, parcie na mocz czy wstawanie w nocy do toalety.

5. Jak odróżnić łagodny rozrost prostaty od raka?
Nie da się wiarygodnie odróżnić łagodnego rozrostu prostaty od raka wyłącznie na podstawie objawów. Dolegliwości ze strony układu moczowego, takie jak częste oddawanie moczu, słaby strumień czy trudność w rozpoczęciu mikcji, częściej wynikają z łagodnego rozrostu prostaty, ale mogą też wymagać wykluczenia innych chorób. W ocenie lekarz może uwzględnić m.in. wywiad, badanie per rectum, PSA, wskaźnik fPSA/PSA, rezonans magnetyczny prostaty oraz w razie wskazań biopsję. Ostateczne rozpoznanie raka wymaga badania histopatologicznego.

Dlaczego objawy często nasilają się w nocy?
Nocne oddawanie moczu, czyli nykturia, może być jednym z objawów powiększonej prostaty. Jeśli pęcherz nie opróżnia się całkowicie, szybciej pojawia się potrzeba ponownego oddania moczu, także w nocy. Objawy mogą być nasilane również przez inne czynniki, np. wypijanie dużej ilości płynów wieczorem, alkohol, kofeinę, zaburzenia snu, cukrzycę, choroby serca lub przyjmowane leki. Utrzymująca się nykturia powinna być omówiona z lekarzem.

6. Czy powiększona prostata może prowadzić do uszkodzenia nerek?
Tak, w niektórych przypadkach. Jeśli powiększona prostata znacznie utrudnia odpływ moczu, może dochodzić do zalegania moczu w pęcherzu, wzrostu ciśnienia w drogach moczowych, nawracających zakażeń lub cofania się problemu w kierunku górnych dróg moczowych. Nieleczone utrudnienie odpływu moczu może zwiększać ryzyko uszkodzenia nerek, dlatego objawów takich jak zatrzymanie moczu, ból, gorączka czy krew w moczu nie należy lekceważyć.

7. Jakie powikłania może powodować nieleczona powiększona prostata?
Nieleczony łagodny rozrost prostaty może prowadzić do pogorszenia jakości życia, zaburzeń snu i narastających trudności w oddawaniu moczu. Możliwe powikłania obejmują zatrzymanie moczu, nawracające zakażenia układu moczowego, kamienie pęcherza, krwiomocz, osłabienie pracy pęcherza oraz w cięższych przypadkach uszkodzenie nerek. Wczesna konsultacja z lekarzem pozwala dobrać odpowiednie postępowanie i zmniejszyć ryzyko powikłań.

Mgr Renata Grzelik