Retikulocyty

Retikulocyty są niedojrzałą formą erytrocytów obecną w krążeniu. Są nieznacznie większe niż erytrocyty dojrzałe, przez co zwiększenie ich liczby może wpłynąć na średnią objętość erytrocyta (MCV). Nie posiadają jądra komórkowego, ale zawierającą pozostałości substancji siateczkowato-włóknistej m.in. RNA, rybosomów czy mitochondriów, które są widoczne po odpowiednim wybarwieniu. W miarę dojrzewania retikulocyty „gubią” organelle i przekształcają się w dojrzałą krwinkę czerwoną. Wyróżnia się pięć stadiów dojrzewania retikulocytów (0, I do IV), każde o określonej wielkości odsetkowej. We krwi obwodowej ponad 90% retikulocytów (93%) należy do klasy III (32%) i IV (61%). Patologicznie wysoka liczba retikulocytów we krwi, spowodowana przedwczesnym uwalnianiem przez szpik form niedojrzałych, w obrazie mikroskopowym objawia się jako polychromasia – wielobarwliwość komórek krwi. Liczba retikulocytów wzrasta w wyniku: chronicznego lub nagłego krwotoku; anemii hemolitycznej; anemii z niedoboru żelaza po kuracji żelazem, witaminą B12 i kwasem foliowy; w przypadku hipersplenizmu (zespołu dużej śledziony). Zmniejszenie liczby retikulocytów wiąże się m.in. z hipoplastyczną anemią oraz zakażeniem parvowirusem B19. Badanie wykonywane jest w celu różnicowania niedokrwistości oraz: w ocenie aktywności szpiku w niedokrwistości normocytowej (np. w podejrzeniu utraty krwi); w terapii niedokrwistości niedoborowych (żelazo, witaminy B6, B12 i kwas foliowy); w ocenie erytropoezy po przeszczepie szpiku; w ocenie erytropoezy w przypadku niedokrwistości aplastycznej indukowanej lekami; w terapii erytropoetyną. Dokładna charakterystyka retikulocytów możliwa jest przy zastosowaniu automatycznych analizatorów opartych na cytometrii przepływowej i wykorzystaniu techniki pobudzenia laserowego markerów fluorescencyjnych wbudowywanych w DNA i RNA. Wskazaniami do liczenia retikulocytów są:

• podstawowa diagnostyka we wszystkich rodzajach niedokrwistości; • monitorowanie suplementacji żelaza; witaminy B12 i kwasu foliowego; • monitorowanie terapii erytropetyną;

• monitorowanie transplantacji komórek macierzystych; • noworodki i pacjenci pediatryczni.

Wzrost liczby (retikulocytoza): obfite krwawienie, niedokrwistość hemolityczna, hipersplenizm, leczenie niedokrwistości niedoborowych (preparatami żelaza, kwasu foliowego, witaminy B12 i B6), leczenie erytropoetyną, w okresie zdrowienia po chemioterapii, transplantacji szpiku, aplazji szpiku indukowanej lekami.

Zmniejszenie liczby (retikulopenia): niedokrwistości z niedoboru żelaza, witaminy B12, B6, kwasu foliowego i miedzi, niedokrwistości w chorach przewlekłych.

Obecność: ciałek Howell-Jolly′ego, ciałek Heinz′a, pasożytów malarii może prowadzić do fałszywego zawyżania oceny liczby retikulocytów.

Badanie retikulocytów wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy istnieje podejrzenie niedokrwistości lub gdy morfologia krwi wskazuje na nieprawidłowości dotyczące krwinek czerwonych. Pomaga ono ocenić, czy szpik kostny prawidłowo produkuje nowe erytrocyty oraz czy organizm odpowiednio reaguje na leczenie.

Najczęstsze wskazania do wykonania badania to:

• niedokrwistość stwierdzona w morfologii krwi,
• objawy mogące sugerować anemię (np. osłabienie, bladość, zawroty głowy, szybkie męczenie się),
• monitorowanie leczenia niedokrwistości z niedoboru żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego,
• podejrzenie niedokrwistości hemolitycznej,
• utrata krwi (np. po urazie, operacji lub krwawieniach przewlekłych),
• kontrola terapii erytropoetyną,
• ocena pracy szpiku kostnego,
• monitorowanie po przeszczepieniu komórek macierzystych,
• diagnostyka u noworodków i dzieci.

Wzrost liczby retikulocytów po rozpoczęciu leczenia może świadczyć o tym, że szpik kostny zaczyna skuteczniej wytwarzać nowe krwinki czerwone, dlatego badanie to jest ważnym elementem oceny skuteczności terapii.

Nieprawidłowa liczba retikulocytów sama w sobie nie powoduje objawów. Dolegliwości wynikają zwykle z choroby lub zaburzenia, które wpływa na produkcję, utratę albo niszczenie krwinek czerwonych. Najczęściej są to objawy związane z niedokrwistością, czyli zbyt małą liczbą erytrocytów lub zbyt niskim stężeniem hemoglobiny.

Do objawów, które mogą skłaniać do wykonania badań w kierunku anemii, należą m.in.:

• osłabienie i szybkie męczenie się,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• duszność po wysiłku,
• kołatanie serca,
• bóle i zawroty głowy,
• senność, problemy z koncentracją,
• pogorszenie tolerancji wysiłku,
• utrata apetytu.

Jeśli nieprawidłowy wynik retikulocytów wiąże się z nasilonym rozpadem krwinek czerwonych, mogą pojawić się także zażółcenie skóry lub białek oczu, ciemniejsze zabarwienie moczu, powiększenie śledziony albo objawy ogólnego osłabienia. Przy utracie krwi znaczenie mają dodatkowo objawy krwawienia, np. obfite miesiączki, krwawienia z przewodu pokarmowego lub stan po urazie.

Zakresy referencyjne dla retikulocytów zależą od wieku, metody oznaczenia, sposobu raportowania wyniku oraz laboratorium. Wynik może być podawany jako odsetek retikulocytów wśród erytrocytów, w promilach albo jako liczba bezwzględna, np. w x10⁹/l.

Normy retikulocytów u dorosłych

Przykładowo u dorosłych prawidłowy odsetek retikulocytów może wynosić około 0,5–2,5% wszystkich krwinek czerwonych. Podręcznikowo podano zakres 0,60–2,71% oraz wartość bezwzględną 30,4–110,9 x 10⁹/l.

Normy retikulocytów u dzieci i noworodków

U dzieci wartości referencyjne zależą od wieku. U niemowląt odsetek retikulocytów może być wyższy niż u dorosłych, np. 2–6% u niemowląt lub bardziej szczegółowo: 3,47–5,40% w 1.–3. dniu życia, 1,06–2,37% w wieku 4 dni–4 tygodni, 0,82–1,45% w wieku 24 miesięcy–5 lat oraz 0,90–1,49% u młodzieży 12–17 lat. Należy pamiętać, że zawsze obowiązują zakresy referencyjne podawane na wyniku.

U dzieci wynik retikulocytów powinien być oceniany szczególnie ostrożnie w połączeniu z morfologią, wiekiem dziecka, objawami i powodem zlecenia badania. Dotyczy to zwłaszcza noworodków, wcześniaków, dzieci z niedokrwistością, po infekcjach, po krwawieniach lub w trakcie leczenia niedoborów.

Interpretacja wyników retikulocytów

Wynik retikulocytów najlepiej interpretować razem z morfologią krwi (stężeniem hemoglobiny, hematokrytem, liczbą erytrocytów i parametrami takimi jak MCV, MCH, MCHC oraz RDW). Sam odsetek retikulocytów może być mylący, zwłaszcza przy niedokrwistości, dlatego lekarz może oceniać również liczbę bezwzględną retikulocytów albo skorygowany wskaźnik retikulocytarny.

Prawidłowy wynik retikulocytów

Prawidłowy wynik retikulocytów oznacza, że ich liczba mieści się w zakresie referencyjnym podanym przez laboratorium. Jeśli jednocześnie morfologia krwi nie wykazuje odchyleń, najczęściej świadczy to o prawidłowej pracy szpiku kostnego i właściwej produkcji czerwonych krwinek.

W przypadku niedokrwistości interpretacja jest bardziej złożona. Sam prawidłowy odsetek retikulocytów nie zawsze oznacza dobrą odpowiedź organizmu – przy anemii szpik powinien zwykle zwiększyć produkcję nowych krwinek. Dlatego lekarz ocenia wynik razem z hemoglobiną, hematokrytem i liczbą erytrocytów.

Podwyższone retikulocyty

Podwyższona liczba retikulocytów, czyli retikulocytoza, najczęściej oznacza, że szpik kostny intensywnie produkuje nowe krwinki czerwone. Może to nastąpić po krwawieniu, w niedokrwistości hemolitycznej lub po rozpoczęciu skutecznego leczenia niedoboru żelaza, witaminy B12 albo kwasu foliowego.

Taki wynik pojawia się także podczas terapii erytropoetyną, po chemioterapii, po przeszczepieniu szpiku lub w okresie regeneracji organizmu. Jeśli retikulocyty rosną po wdrożeniu leczenia, często jest to dobry znak świadczący o prawidłowej reakcji szpiku.

Niskie retikulocyty

Niska liczba retikulocytów, czyli retikulopenia, może wskazywać na zbyt małą produkcję czerwonych krwinek przez szpik kostny. Taka sytuacja występuje m.in. przy niedoborze żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego, w chorobach przewlekłych oraz przy niewydolności nerek.

Obniżony wynik może także towarzyszyć chorobom szpiku, niedokrwistości aplastycznej, marskości wątroby czy działaniu niektórych leków. Szczególnie ważne jest to u osób z anemią – jeśli retikulocyty są zbyt niskie, może to oznaczać, że organizm nie produkuje wystarczającej liczby nowych krwinek czerwonych.

Retikulocyty a inne parametry

Retikulocyty najczęściej ocenia się razem z morfologią krwi. Wartości hemoglobiny i hematokrytu pokazują nasilenie niedokrwistości, MCV (wskaźnik średniej objętości ertytrocyta) pomaga wstępnie określić jej typ, a RDW (wskaźnik zróżnicowania wielkości erytrocytów) wskazuje, jak krwinki czerwone różnią się między sobą wielkością. Dopiero zestawienie tych parametrów z liczbą retikulocytów pozwala lepiej ocenić, czy szpik produkuje odpowiednią ilość nowych erytrocytów.

W diagnostyce niedokrwistości często wykonuje się również badania gospodarki żelazowej, takie jak Żelazo, Ferrytyna, Transferyna lub TIBC, a także oznaczenie witaminy B12 i kwasu foliowego. Jeśli lekarz podejrzewa hemolizę, może zlecić dodatkowo pomiary takich parametrów jak: bilirubina, LDH czy haptoglobina; test antyglobulinowy Coombsa i rozmaz krwi.

Badanie retikulocytów stosuje się jako element diagnostyki i monitorowania:

• niedokrwistości, niezależnie od jej podejrzewanej przyczyny,
• niedokrwistości z niedoboru żelaza,
• niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego,
• niedokrwistości hemolitycznej,
• niedokrwistości po utracie krwi,
• niedokrwistości aplastycznej i hipoplastycznej,
• zaburzeń pracy szpiku kostnego,
• odpowiedzi na leczenie żelazem, witaminą B12, kwasem foliowym lub erytropoetyną,
• odnowy krwiotworzenia po chemioterapii albo przeszczepieniu komórek macierzystych,
• diagnostyki hematologicznej u noworodków i dzieci.

Cena badania retikulocytów zależy od laboratorium, miejscowości oraz sposobu zakupu. Koszt oznaczenia jednego parametru to kilkadziesiąt złotych (15–30 zł), ale cena pakietu, w ramach którego wykonywane jest to badanie, może być wyższa.

Czy badanie retikulocytów wykonywane jest na czczo?

Samo badanie retikulocytów zwykle nie wymaga bycia na czczo. Jeśli jednak retikulocyty są wykonywane razem z innymi badaniami, np. Żelazem lub badaniami w pakiecie, należy zastosować się do zasad przygotowania dla całego zestawu.

Co oznaczają podwyższone retikulocyty?

Podwyższona liczba retikulocytów najczęściej oznacza, że szpik kostny intensywniej produkuje nowe krwinki czerwone. Może się tak dziać po krwawieniu, przy nasilonym niszczeniu krwinek czerwonych, w niedokrwistości hemolitycznej, po rozpoczęciu leczenia niedoboru żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego albo podczas terapii erytropoetyną. 

Co oznaczają niskie retikulocyty?

Niska liczba retikulocytów może wskazywać, że szpik kostny produkuje zbyt mało nowych krwinek czerwonych. Taki wynik może pojawić się m.in. w niedoborach żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego lub miedzi, w niedokrwistości chorób przewlekłych, niewydolności nerek, niedokrwistości aplastycznej albo przy zaburzeniach pracy szpiku.

Czy retikulocyty wystarczą do rozpoznania anemii?

Nie. Retikulocyty są ważnym elementem diagnostyki, ale nie zastępują morfologii krwi ani badań pozwalających ocenić przyczynę niedokrwistości. Wyniki badania retikulocytów zwykle interpretuje się łącznie z innymi parametrami badania morologii krwi: hemoglobiną, hematokrytem, MCV, RDW oraz wynikami pomiaru stężenia: żelaza, ferrytyny, witaminy B12 i kwasu foliowego.