Witamina E

Witamina E (tokoferole) jest rozpuszczalnym w tłuszczach przeciwutleniaczem (związkiem o charakterze antyoksydacyjnym), hamującym produkcję wolnych rodników (reaktywnych form tlenu, RFT) powstających podczas utleniania tłuszczu. E2 występuje naturalnie w roślinnych produktach spożywczych (nasionach roślin zbożowych i strączkowych oraz jarzynach liściastych);  jest dodawana do niektórych produktów oraz dostępna jako suplement diety. Naturalna witamina E2 występuje w ośmiu formach chemicznych tokoferoli, jako: alfa-, beta-, gamma-, delta-tokoferol oraz alfa-, beta-, gamma- i delta-tokotrienol, o zróżnicowanych aktywnościach biologicznych. Wymaganą przez organizm formą jest alfa- (α-)tokoferol, stanowiący ok. 90% witaminy i wykazujący jednocześnie największą biologiczną aktywność. E2 pochodząca z naturalnych źródeł określana jest jako RRR-alfa-tokoferol (d-alfa-tokoferol). Stężenie alfa-tokoferolu w surowicy zależy od aktywności wątroby, która go z puli tokoferoli wchłoniętych w jelitach i wydziela wybiórczo przy udziale wątrobowego białka transportującego. Oprócz działania antyoksydacyjnego, E2 wpływa na układ odpornościowy, a na poziomie komórki uczestniczy w przekazywaniu sygnałów wewnątrzkomórkowych oraz  regulacji ekspresji genów. Hamuje aktywność kinazy białkowej C, uczestniczącej  w proliferacji i różnicowaniu komórek mięśni gładkich, płytek krwi i monocytów. Wpływa na właściwości reologiczne komórek śródbłonka naczyń krwionośnych; przez wpływ na  metabolizm kwasu arachidonowego rozszerza naczynia krwionośne i hamuje agregację płytek krwi. Mechanizmy, dzięki którym E2 wykazuje działanie prozdrowotne, obejmują funkcję antyoksydacyjną oraz udział w procesach przeciwzapalnych, hamowaniu agregacji płytek krwi i wzmacnianiu odporności. Objawami klinicznymi niedoboru E2 są: neuropatia obwodowa, ataksja, miopatia szkieletowa, retinopatia i upośledzenie odpowiedzi immunologicznej. Zalecenia odnoszące się do zapotrzebowania na E2 dotyczą wyłącznie alfa-tokoferolu – formy utrzymującej się  w osoczu. Objawowy niedobór witaminy E jest rzadki i nie występuje u osób zdrowych, spożywających nawet niewielkie ilości witaminy E w diecie. Niedobór może występować u wcześniaków o bardzo niskiej masie urodzeniowej (<1500 gramów). Ze względu na rozpuszczalność E w tłuszczu, na niedobór mogą być narażone osoby z zaburzeniami wchłaniania tłuszczu. Chorzy na  chorobę Leśniowskiego-Crohna, mukowiscydozę lub z niezdolnością do wydzielania żółci z wątroby do przewodu pokarmowego, wymagają suplementacji rozpuszczalnymi w wodzie formami witaminy E. Ogromnych dawek suplementacyjnych wymagają chorzy na genetyczny zespół Bassena-Kornzweiga (abetalipoproteinemię, ABL) i na ataksję z izolowanym niedoborem witaminy E (AVED). Istnieją sugestie, że preparaty witaminy E w połączeniu z suplementacją cynkiem i miedzią redukują postęp  AMD u osób z wysokim ryzykiem rozwoju zaawansowanego AMD. Istnieją sugestie, że intensywna suplementacja alfa-tokoferolem może wywierać działanie prokrwotoczne, zaburzając krzepnięcie krwi przez hamowanie agregacji płytek krwi.  

Witamina E to określenie na grupę organicznych związków chemicznych, do których zalicza się tokoferole oraz tokotrienole, a także odmienne ich formy (alfa, beta, gamma oraz delta). Z wymienionych powyżej związków najważniejszy z biologicznego punktu widzenia jest alfa-tokoferol, jako że tylko ta forma witaminy E w pełni wykorzystywana jest przez organizm człowieka. Pozostałe związki chemiczne z tej grupy metabolizowane są przez wątrobę.

Witamina E uczestniczy w wielu istotnych procesach stale zachodzących w ludzkim organizmie. Stanowi jeden z podstawowych przeciwutleniaczy, czyli antyoksydantów. Dzięki tej właściwości witamina E skutecznie ogranicza utlenianie związków tłuszczowych, co w konsekwencji prowadzi do niższych stężeń tzw. „złego cholesterolu” (frakcji LDL lipoprotein) we krwi. Jest to szczególnie ważne ze względu na znaczący wpływ wysokich stężeń LDL na wzrost ryzyka rozwoju miażdżycy, a także występowania jej powikłań, takich jak zawał serca lub udar mózgu. Dodatkowo, witamina E zapobiega nadmiernej agregacji płytek krwi, co także korzystnie wpływa na zdrowie sercowo-naczyniowe.

Poza zapobieganiem schorzeniom układu krwionośnego witamina E korzystnie wpływa na zdrowie skóry oraz szybkość jej regeneracji po różnego typu uszkodzeniach. Zapobiega nadmiernemu starzeniu się skóry, poprzez ograniczanie niekorzystnego działania stresu oksydacyjnego na jej komórki. Witamina E uczestniczy także w warunkowaniu prawidłowej płodności u kobiet. Związki z grupy witaminy E uczestniczą w procesach produkcji komórek jajowych, owulacji oraz podtrzymania wczesnej ciąży.

Poza wymienionymi funkcjami witamina E odpowiada za produkcję określonych lipidów, utrzymywanie prawidłowego metabolizmu mięśniowego, a także reguluje działanie licznych enzymów. Pośrednio witamina E może również zmniejszać ryzyko rozwoju różnego typu nowotworów oraz zapobiegać rozwojowi chorób wpływających na jakość widzenia, takich jak zwyrodnienie plamki żółtej. Dzięki witaminie E możliwa jest prawidłowa praca układu immunologicznego (odpornościowego), co ma kluczową rolę w ochronie organizmu przed różnego rodzaju infekcjami, m.in. bakteryjnymi lub wirusowymi.

Przeprowadzenie badania stężeń witaminy E we krwi zalecane jest osobom, które mogą cierpieć na niedobory omawianej witaminy. Warto rozważyć przeprowadzenie tego badania w przypadku, gdy planowane jest rozpoczęcie suplementacji z wykorzystaniem preparatów zawierających witaminę E, w celu oceny zasadności takiego postępowania.

Niedobory witaminy E obecnie występują rzadko. W znaczącej większości przypadków codzienna dieta całkowicie pokrywa dobowe zapotrzebowanie organizmu na tę witaminę. Do rozwoju hipowitaminozy E może dochodzić u osób, które stosują niezbilansowaną dietę lub też cierpią na poważne zaburzenia metaboliczne, które przebiegają z nieprawidłowym wchłanianiem tłuszczów.  Niedobory witaminy E mogą również występować u osób chorujących na mukowiscydozę oraz celiakię.

Normy witaminy E we krwi mogą nieznacznie różnić się pomiędzy poszczególnymi laboratoriami, które przeprowadzają tego typu oznaczenia. Z tego powodu w celu oceny występowania niedoborów lub też nadmiaru witaminy E u  badanego każdorazowo należy odnieść otrzymany wynik do wartości referencyjnych obecnych w wydawanej dokumentacji badania. W przypadku, gdy rezultat badania odbiega od opisanych tam norm, należy zgłosić się do lekarza w celu uzyskania pełnej interpretacji stanu zdrowia pacjenta oraz wdrożenia odpowiedniego leczenia.

W przypadku niedoboru witaminy E objawy mogą być dość niecharakterystyczne oraz dotyczyć wielu narządów i układów organizmu. Stopień nasilenia dolegliwości zależny jest od tego, jak bardzo znaczący jest niedobór  oraz jak długo trwa. Najczęstsze objawy niedoboru witaminy E to, między innymi:

• Zaburzenia pracy mięśni,
• Rozwój zaników mięśniowych,
• Rozwój anemii (niedokrwistości),
• Ogólne osłabienie,
• Zwiększona męczliwość,
• Bladość skóry oraz błon śluzowych,
• Uczucie duszności,
• Pogorszenie koncentracji,
• Zwiększona drażliwość,
• Zaburzenia jakości widzenia,
• Niepłodność,
• Nadmierne wypadanie włosów,
• Pogorszenie się kondycji skóry,
• Częstsze występowanie infekcji.

Nadmiar witaminy E występuje niezwykle rzadko, ze względu na skuteczne mechanizmy fizjologiczne, które mają na celu sprawne usuwanie nadmiernych ilości tego związku z organizmu. Do rozwoju objawów wynikających z nadmiaru witaminy E może dochodzić w przypadku niezwykle intensywnej, nieprawidłowej suplementacji tej witaminy. Dolegliwości, które mogą się wówczas pojawić to, np.:

• Bóle głowy,
• Rozdrażnienie,
• Nudności,
• Biegunki,
• Wymioty

Witamina E (podobnie jak witaminy A, D oraz K) jest substancją rozpuszczalną w tłuszczach. Ludzki organizm nie jest w stanie samodzielnie wyprodukować niezbędnych do funkcjonowania związków chemicznych, które nazywane są witaminą E (tokorienoli oraz tokoferoli) – z tego powodu dzienne zapotrzebowanie na witaminę E musi być pokrywane przez spożywane produkty. Duże ilości witaminy E obecne są m.in. w następujących pokarmach i produktach:

• Oleje – m.in. olej rzepakowy, słonecznikowy lub też sojowy,
• Oliwa z oliwek,
• Awokado,
• Orzechy włoskie,
• Orzechy laskowe,
• Żółtka jaj kurzych,
• Ryby morskie,
• Mięso drobiowe,
• Awokado,
• Migdały,
• Porzeczki,
• Jagody,
• Szpinak,
• Pomidory,
• Papryka,
• Brukselka,
• Otręby owsiane.

Badanie stężenia witaminy E przeprowadzane jest w próbce krwi żylnej pacjenta. Test nie wymaga specjalnego przygotowania, takiego jak stawienie się na pobranie krwi na czczo lub też o określonej porze dnia. Podobnie jak w przypadku innych badań laboratoryjnych wykonywanych w krwi należy pamiętać o właściwym nawodnieniu organizmu przed stawieniem się na pobranie próbki.