Zespoły mielodysplastyczne (MDS) to grupa rzadkich chorób nowotworowych szpiku kostnego. Skąd się wzięła nazwa? Dysplazja oznacza nieprawidłowe dojrzewanie komórek, co w konsekwencji wiąże się z ich nieprawidłową budową i funkcją. W przebiegu zespołów mielodysplastycznych szpik kostny produkuje krwinki, które są zniekształcone i nie potrafią prawidłowo spełniać swoich zadań. Bardzo często dysplastyczne komórki obumierają, jeszcze zanim opuszczą szpik. Kto najczęściej choruje i jakie przyczyny stoją za rozwojem zespołów mielodysplastycznych?
Zespoły mielodysplastyczne – kogo dotyczą?
Choroba dotyczy przede wszystkim osób starszych. W Polsce najczęściej rozpoznaje się ją po 60. roku życia. Częstość występowania w populacji ogólnej wynosi około 4-5 przypadków na 100 000 osób rocznie. U osób po 70. roku życia wskaźnik ten wzrasta do ponad 30 przypadków na 100 000 osób rocznie, a mediana wieku w momencie postawienia diagnozy oscyluje w granicach 70-75 lat.
Czy zespół mielodysplastyczny to białaczka?
MDS to osobna grupa chorób nowotworowych szpiku, więc nie są kwalifikowane jako białaczki. Jednak MDS bywa nazywany stanem przedbiałaczkowym, ponieważ w określonej grupie chorych z czasem dochodzi do transformacji w ostrą białaczkę szpikową (AML ang. Acute Myeloid Leukemia).Dzieje się tak w około30% przypadków, głównie w grupach pacjentów wysokiego ryzyka (liczba blastów przekracza 5%, mocniej obniżone parametry morfologii).
Zespoły mielodysplastyczne – przyczyny
U zdecydowanej większości chorych nie da się wskazać jednej, konkretnej przyczyny. To efekt przypadkowo nagromadzonych zmian genetycznych w komórkach macierzystych, na które w praktyce nie mamy wpływu.
W około 85-90% przypadków mamy do czynienia z tzw. postacią pierwotną, która rozwija się samoistnie najprawdopodobniej w wyniku nagromadzenia się drobnych błędów w materiale genetycznym komórek szpiku, w trakcie naturalnego procesu starzenia się organizmu.
Pozostałe 10-15% to tzw. postać wtórna. Rozwija się ona w wyniku wcześniejszego narażenia szpiku na silne czynniki uszkadzające, bardzo często jako powikłanie wcześniejszego leczenia onkologicznego, zwłaszcza po chemioterapii, a także po radioterapii. Ten podtyp zwykle ma cięższy przebieg i gorsze rokowanie niż postać pierwotna.
Czynniki zwiększające ryzyko zachorowania:
wiek powyżej 60-65 lat,
płeć męska,
przebyta chemioterapia lub radioterapia,
wieloletnie palenie papierosów,
narażenie zawodowe na benzen oraz niektóre rozpuszczalniki organiczne,
ekspozycja na promieniowanie jonizujące,
niektóre rzadkie choroby genetyczne predysponujące do nowotworów układu krwiotwórczego.
Czy zespoły mielodysplastyczne są dziedziczne?
Zespoły mielodysplastyczne to choroba w główne mierze nabyta, nie jest chorobą dziedziczoną w sposób typowy i nie jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Mutacje odpowiedzialne za rozwój choroby powstają najczęściej dopiero w ciągu życia i dotyczą wyłącznie komórek szpiku kostnego.
Do tych mutacji zaliczamy mutacje somatyczne w genach np. SF3B1, TET2, ASXL1, TP53, które powstają w pojedynczej komórce macierzystej szpiku. W praktyce klinicznej te mutacje bada się po to, by ocenić ryzyko choroby i dobrać odpowiednie leczenie, nie po to, by ocenić ryzyko dziedziczenia.
Mutacje germinalne, które mogą być dziedziczone np. w genie RUNX1 oraz ANKRD26 (powodują małopłytkowość rodzinną) czy genie TP53 (Zespół Li-Fraumeni) predysponują do rozwoju MDS i białaczek, jednak nie gwarantują wystąpienia zespołu.
Zespół mielodysplastyczny – objawy
Stan, w którym brakuje prawidłowych komórek w krwi obwodowej nazywany jest cytopenią. W zależności od tego, która linia komórkowa w szpiku ucierpiała, pacjent może mieć do czynienia z różnymi niedoborami (czasem wszytkimi).
zmęczenie, osłabienie, bladość skóry i błon śluzowych, duszność wysiłkowa, kołatanie serca, zawroty głowy
Krwinki białe
neutropenia (leukopenia)
nawracające, przedłużające się infekcje, stany podgorączkowe lub gorączka bez uchwytnej przyczyny
Płytki krwi
małopłytkowość
łatwe siniaczenie, wybroczyny na skórze, krwawienia z nosa i dziąseł, przedłużone krwawienie po skaleczeniach
Sygnały ze strony układu czerwonokrwinkowego w postaci anemii dotyczą nawet 80% pacjentów. Dolegliwości te jednak mogą towarzyszyć wielu innym, znacznie łagodniejszym przypadkom jak anemie niedoborowe w wyniku niedoboru żelaza czy witaminy B12.
Natomiast w podejrzeniu MDS objawy powinny zwrócić naszą uwagę gdy:
utrzymują się dłużej niż kilka tygodni,
nasilają się mimo odpoczynku i prawidłowej diety,
towarzyszą im nietypowe siniaki lub krwawienia bez uchwytnej przyczyny,
współwystępują z powtarzającymi się infekcjami.
Akcja profilaktyczna: z kodem BW30 pakiet -30% w cenie 125,30 zł
Interpretacja oparta na AI - nie dotyczy osób poniżej 18 roku życia oraz kobiet w ciąży.
Najniższa cena z ostatnich 30 dni: 179,00 PLN
Suma cen badań z tego pakietu według cennika online w Warszawie wraz z opłatą za pobranie:
304,90 PLN
179,00 PLN
Najniższa cena z ostatnich 30 dni: 179,00 PLN
Suma cen badań z tego pakietu według cennika online w Warszawie wraz z opłatą za pobranie:
304,90 PLN
Zespół mielodysplastyczny – diagnostyka i leczenie
Pierwszym, podstawowym krokiem, który pozwala ocenić stan zdrowia jest wykonanie prostego badania laboratoryjnego z krwi obwodowej. Takie badanie profilaktycznie u osób zdrowych powinno wykonywać się co najmniej 1 raz w roku. W przypadku seniorów i osób z chorobami przewlekłymi nawet co 6 miesięcy lub gdy lekarz zaleci częściej.
Wynik tego badania da lekarzowi obraz liczby i struktury krwinek. W przypadku wykrycia niedoborów lub nietypowych komórek w rozmazie i podejrzenia zespołu mielodysplastycznego lekarz (często specjalista hematolog) wdraża pogłębioną diagnostykę:
biopsja i trepanobiopsja szpiku kostnego – pobranie próbki szpiku do oceny mikroskopowej
badania cytogenetyczne i molekularne – identyfikacja zmian genetycznych w komórkach szpiku, które wpływają na klasyfikację choroby i wybór leczenia
Wybór terapii jest zawsze indywidualny i zależy od wieku, chorób współistniejących, podtypu MDS oraz oczekiwań pacjenta co do jakości życia. Leczeni wykorzystuje różne terapie:
przetoczenia koncentratu krwinek czerwonych,
przetoczenia płytek,
podanie erytropoetyny,
terapia G-CSF (czynnik wzrostu),
leki hipometylujące (azacytydyna, decytabina),
immunosupresja,
przeszczep komórek krwiotwórczych.
Zespół mielodysplastyczny – rokowanie i długość życia
Rokowanie w zespołach mielodysplastycznych jest bardzo indywidualne. U części pacjentów choroba rozwija się powoli przez wiele lat i wymaga jedynie regularnych kontroli oraz leczenia wspomagającego. U innych przebieg jest bardziej agresywny i wiąże się z większym ryzykiem przekształcenia w ostrą białaczkę.
Dane liczbowe oparte na wieloośrodkowych badaniach klinicznych (w tym na standardach wypracowanych przez International Working Group for MDS) przedstawiają medianę czasu przeżycia w następujący sposób:
grupa bardzo niskiego i niskiego ryzyka – choroba postępuje bardzo powoli, mediana przeżycia wynosi tutaj od około 5 do nawet 12 lat;
grupa pośredniego ryzyka – wdrażania terapii wspomagających, mediana przeżycia oscyluje w granicach od 3 do 4,5 roku;
grupa wysokiego i bardzo wysokiego ryzyka – choroba z większą dynamiką i wyższym ryzykiem transformacji w ostrą białaczkę szpikową, mediana wynosi od około 9 do 18 miesięcy.
Stopień ryzyka choroby lekarze oceniają, najczęściej według skali:
IPSS-R (Zrewidowany Międzynarodowy System Prognostyczny ang. Revised International Prognostic Scoring System), który uwzględnia min. zmiany cytogenetyczne, odsetek blastów w szpiku, stopień cytopenii, zaawansowanie anemii;
IPSS-M – (Molekularny Międzynarodowy System Prognostyczny ang. Molecular International Prognostic Scoring System) to najnowocześniejszy system oceny ryzyka w zespołach mielodysplastycznych, który opiera się na zaawansowanej analizie profilu molekularnego komórek nowotworowych (aż 31 specyficznych genów), wykorzystując technologię sekwencjonowania nowej generacji (NGS) do wykrywania mutacji w kluczowych genach pacjenta.
Mimo rozwoju bardziej precyzyjnych narzędzi molekularnych, skala IPSS-R nadal pozostaje podstawowym standardem oceny rokowania w MDS.
Dr n.med. Iwona Chromik
Podsumowanie – FAQ
Tak, zespoły mielodysplastyczne uznawane są jako nowotwory złośliwe szpiku kostnego. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 2022 roku w swojej oficjalnej klasyfikacji zmieniła ich nazwę na nowotwory mielodysplastyczne (ang. myelodysplastic neoplasms).
Zespoły mielodysplatstyczne to zmiany nabyte, więc nie są dziedziczne. Mylące myślenie, że mogą być dziedziczne wynika z tego, że przyczyna powstawania zespołów jest powiązana z mutacjami genetycznymi, jednak te mutacje, powstają w większości w ciągu życia pacjenta. Istnieje niewielki odsetek pacjentów, który posiada tzw. mutacje germinalne. Te mutacje (np. w genie TP53) mogą predysponować do powstania zespołu MDS, ale nie są charakterystyczne tylko dla tego konkretnego zespołu.
Zespół mielodysplastyczny niskiego ryzyka dotyczy pacjentów, u których szpik nadal produkuje część prawidłowych komórek krwi, a ryzyko przekształcenia MDS w ostrą białaczkę szpikową jest stosunkowo niewielkie. W tej grupie wielu pacjentów umiera z przyczyn naturalnych związanych z wiekiem niż w wyniku rozwoju choroby.