Alkoholizm – objawy, fazy choroby, leczenie  

Alkoholizm to choroba, która wpływa nie tylko na osobę uzależnioną, ale również na jej najbliższe otoczenie. Według WHO jest przyczyną około 200 różnych schorzeń. Jednym z największych wyzwań diagnostycznych i terapeutycznych jest uświadomienie sobie problemu przez osobę uzależnioną oraz przyznanie się do niego. Jak rozpoznać, czy mamy problem ze spożywaniem alkoholu? Jakich skutków możemy się spodziewać, gdy alkohol towarzyszy nam w codziennym życiu? Jak radzić sobie z uzależnieniem?

Alkoholizm – definicja

Alkoholizm to potoczna nazwa stosowana na określenie częstego spożywania alkoholu. Określenie to nie oddaje jednak rzeczywistej skali problemów, z jakimi zmagają się osoby uzależnione od alkoholu. Należy podkreślić, że alkoholizm jest chorobą wymagającą specjalistycznego leczenia klasyfikacji ICD-10 jest on opisany symbolem ogólnym F.10 jako zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu. Uzależnienie od alkoholu ma wyszczególniony symbol F10.2 opisywany jako zespół uzależnienia. W definicji przygotowanej przez WHO nie stosuje się stwierdzenia alkoholizm, tylko zespół uzależnienia od alkoholu. Jest to stan psychiczny, a niejednokrotnie również fizyczny spowodowany spożywaniem alkoholu, który charakteryzują określone zachowania i reakcje wywołane okresowym lub stałym przymusem jego picia. Celem picia staje się uczucie jego psychoaktywnego działania lub zapobieganie efektom odstawienia. Definicja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM- IV) definiuje zespół uzależnienia od alkoholu jako „szkodliwy model stosowania substancji psychoaktywnych na przestrzeni 12 miesięcy, prowadzący do istotnego klinicznie upośledzenia lub uszkodzenia organizmu, charakteryzujący się wystąpieniem co najmniej 3 objawów z wymienionych poniżej:

1. tolerancja na coraz większe dawki alkoholu oraz osłabienie efektu przy dawce przyjmowanej standardowo;
2.  objawy odstawienia:
   • zespół odstawienia,
   • przyjmowanie substancji psychoaktywnej by uniknąć objawów odstawienia,
3. przekraczanie zamierzonej dawki i przedłużanie czasu spożywania alkoholu;
4.  niekontrolowana potrzeba przyjmowania i nieudane próby odstawienia ilości spożywanego alkoholu;
5. poświęcanie mnóstwa czasu na uzyskanie substancji, jej stosowanie i ewentualne próby ograniczenia;
6. dobrowolna izolacja społeczna – rezygnacja lub ograniczenie spotkań towarzyskich, aktywności zawodowej oraz fizycznej celem stosowania alkoholu;
7. kontynuowanie używania mimo świadomości szkodliwości.”

Definiując alkoholizm należy zatem, oprócz regularności picia wziąć pod uwagę fizyczne, psychiczne i społeczne skutki, jakie spożywanie alkoholu niesie ze sobą. W Polsce uzależnionych od alkoholu jest prawie 600 tys obywateli, czyli około 2% dorosłych mieszkańców. Zaburzenia związane ze spożywaniem alkoholu są przyczyną 50-60 tys. zgonów rocznie w naszym kraju. Statystyki WHO (z 2019 r.) mówią, że nawet 400 mln osób na świecie >15 r.ż. jest uzależnione od alkoholu, a sam nałóg rokrocznie jest przyczyną około 4% zgonów.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Alkoholizm – fazy alkoholizmu

Najczęściej przymus spożywania alkoholu dzieli się na 4 fazy.

1. Faza wstępna (prealkoholowa) – zachowania prowadzące do utrwalenia problemów alkoholowych; osoba normalnie funkcjonuje w społeczeństwie i zwykle nawet bliscy nie są świadomi skali problemu; pije np. lampkę wina czy piwo dziennie dla odprężenia, na poprawę nastroju, stwarza okazje do konsumpcji alkoholu; codzienne picie nawet małych ilości alkoholu przestaje wystarczać, gdyż zwiększa się tolerancja na alkohol, co wymaga zwiększania dawek substancji uzależniającej.
2. Faza zwiastunowa (ostrzegawcza) – po spożyciu pojawiają się luki w pamięci, zmiana zachowania, racjonalizacja nielogicznych zachowań, traktowanie alkoholu jako sposobu na stres i rozwiązanie problemów, picie w samotności, szukanie okazji do picia.
3. Faza krytyczna – podporządkowanie życia nałogowi; odrzucenie bliskich i rodziny, zaniedbywanie pracy, wyglądu, hobby; osoba uzależniona odczuwa tak silną potrzebę wypicia, że nawet jeżeli przestaje pić to i tak za chwilę wraca do nałogu; jest to faza zaprzeczenia – osoba uzależniona nie widzi problemu w piciu i zaprzecza, gdy najbliżsi mówią, że problem istnieje.
4. Faza przewlekła (chroniczna) – ostatnia faza; osoba pije bez przerwy, jednak wycieńczony organizm zupełnie inaczej reaguje nawet na małe dawki alkoholu, a bez alkoholu nie potrafi funkcjonować; brak alkoholu powoduje objawy odstawienia (drżenie rąk, osłabienie, bóle głowy, padaczka alkoholowa). Brak leczenia na tym etapie może doprowadzić do śmierci.

Alkoholizm – jakie czynniki mogą wpłynąć na problemy z piciem?

• Czas inicjacji alkoholowej – im wcześniej osoba spróbuje alkoholu, tym większe ryzyko wystąpienia głodu alkoholowego; badania wskazują, że pierwszą przygodę z alkoholem dzieci rozpoczynają już w wieku 12/13 lat, a młodzież 15/16-letnia dość regularnie spożywa alkohol, często za przyzwoleniem rodziców; im wcześniejsza inicjacja alkoholowa, tym większe ryzyko wystąpienia zaburzeń związanych z używaniem alkoholu u osoby dorosłej. 

• Częstość i ilość spożywanego alkoholu. 

• Środowisko, w którym się obracamy wpływa na nasze postrzeganie nałogu alkoholowego, często zachęcając do spożycia i w ten sposób, nawet nieświadomie, uzależniać nas od alkoholu. 

• Czynniki genetyczne – istnieją pewne predyspozycje do picia alkoholu, przejmowane wraz z materiałem genetycznym, wskazuje się, że nawet w 40-60% za wystąpienie alkoholizmu odpowiada dziedziczenie. Wśród czynników, które możemy przejąć po rodzicach wymienia się podatność na stresory (potrafią wyzwolić nałóg alkoholowy), czy geny odpowiedzialne za metabolizm alkoholu; Należy pamiętać jednak, że zwykle wraz z genami konieczne jest zaistnienie czynników środowiskowych, aby zaistniał problem związany ze spożyciem alkoholu. Ciekawym zagadnieniem jest posiadanie przez osoby genu FTO związanego z obecnością tkanki tłuszczowej – osoby posiadające ten gen mogą wypić jednorazowo więcej, a równocześnie spożywają alkohol rzadziej niż inni.

• Wzorce rodzinne – oprócz genetycznego bagażu osób uzależnionych często na pojawienie się nałogu wpływają wzorce zachowań przekazywane przez rodziców. Mówi się o Dorosłych Dzieciach Alkoholików, czyli osobach narażonych w dzieciństwie i wczesnej dorosłości na nałóg rodziców i przekładające te wzorce na swoje życie dorosłe (rodzinne, społeczne czy zawodowe).

• Płeć – przeważającą grupę osób uzależnionych stanowią mężczyźni.

• Choroby i zaburzenia psychiczne – depresja, zespół stresu pourazowego, traumy z dzieciństwa wpływają na wystąpienie problemów z zażywaniem alkoholu.

Alkoholizm – objawy

Objawy alkoholizmu negatywnie wpływają na wszystkie sfery życia osoby uzależnionej oraz jej otoczenia. Niektóre z nich to:

• wzrost tolerancji na alkohol,
• regularne spożywanie alkoholu,
• picie w sytuacjach niestosownych – w pracy, w czasie jazdy, przy dzieciach,
• zaniedbywanie obowiązków – spadek wydajności w pracy, przedłużające się urlopy i niezaplanowane absencje, problemy w relacjach rodzinnych, unikanie kontaktów z innymi, odwrócenie się od znajomych,
• picie jako panaceum na stres i odpowiedź na wszystkie problemy,
• ukrywanie picia, szukanie okazji do picia (np. wieczorne wyjście na spacer),
• utrata kontroli nad ilością spożywanego alkoholu,
• przedłużające się okresy niedyspozycji spowodowanej piciem,
• zespół odstawienia – drżenie rąk, nudności, zawroty głowy, zaburzenia snu, drażliwość, nerwowość.

Jak leczyć alkoholizm?

Czy można wyleczyć się z nałogu alkoholowego? Wyjście z uzależnienia od alkoholu jest możliwe, jednak proces ten jest długotrwały i wymaga dużego zaangażowania ze strony pacjenta. Niezbędne jest też wsparcie najbliższego środowiska w dążeniu do trzeźwości. Na początku konieczne jest przekonanie osoby uzależnionej do podjęcia działań, co nie jest prostym zadaniem, gdyż zwykle nie widzi ona problemu w swoim piciu. Leczenie uzależnienia od alkoholu wymaga wielospecjalistycznego podejścia, obejmującego zarówno terapię powikłań somatycznych, jak i wsparcie psychologiczne oraz społeczne. Metody leczenia alkoholizmu:

• leki – stosowane celem leczenia powikłań nadużywania alkoholu, zmniejszające chęć spożycia alkoholu i niwelujące objawy odstawienia (wszywki lub leki zawierające disulfiram, spożycie alkoholu w przypadku zastosowania leku powoduje nieprzyjemne skutki uboczne mające zniechęcić osobą uzależnioną do picia – kołatanie serca, pocenie się, ból i zawroty głowy, wymioty),
• odwyk – w ośrodkach lub na oddziałach zamkniętych pod okiem specjalistów; detoksykacja organizmu pozwalająca na usunięcie alkoholu z organizmu; pacjent jest zaopiekowany, podaje mu się preparaty witaminowe, uzupełniające płyny, a czasem też leki niwelujące objawy odstawienia (przeciwdrgawkowe, nasenne),
• terapia indywidualna i grupowa (tzw. grupy AA) – niektórym łatwiej jest się otworzyć, gdy pozostają anonimowi w większej grupie osób,
• edukacja, sesje zapobiegania nawrotom, treningi psychologiczne – metody wspomagające leczenie odwykowe – mają na celu uzmysłowić skutki działania alkoholu, przekonać o jego szkodliwości, a równocześnie też pozwalają poznać przeciwnika i radzić sobie bez niego w sytuacjach, w których wcześniej wydawał się niezbędny,
• medytacja, techniki relaksacyjne, skupienie uwagi na innych czynnościach.

Skutki alkoholizmu

Uzależnienie od alkoholu prowadzi do licznych konsekwencji zdrowotnych, które mogą ujawniać się stopniowo wraz z czasem trwania nałogu. Konsekwencje nadużywania widoczne są zarówno w kondycji fizycznej, psychicznej, jak i społecznej osoby uzależnionej.

• układ nerwowy:
  • zaburzenia snu i bezdech senny,
  • zaburzenia czucia, problemy ze zmysłami,
  • zespół odstawienia,
  • zaburzenia pamięci, myślenia, uczenia i rozumowania,
  • otępienie alkoholowe,
  • encefalopatia wątrobowa,
  • zwyrodnienie móżdżkowe i zanik mózgu,
  • polineuropatie,
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
  • objawy zatrucia alkoholowego (spowolnienie układu nerwowego),
• układ krążenia:
  • nadciśnienie tętnicze,
  • zaburzenia rytmu serca (migotanie przedsionków, częstoskurcz komorowy),
  • miokardiopatia,
  • choroba niedokrwienna serca,
  • powiększenie mięśnia sercowego,
  • stłuszczenie serca,
  • nagły zgon sercowy,
• układ immunologiczny:
  • choroby zakaźne – gruźlica, zapalenie płuc,
  • choroby układu moczowego,
  • zapalenie otrzewnej,
  • zakażenia skóry i tkanki podskórnej,
• układ hormonalny:
  • ostre i przewlekłe zapalenie trzustki,
  • upośledzenie wydzielania hormonów przysadki,
  • zaburzenia cyklu miesięcznego, upośledzenie płodności, wczesna menopauza, poronienia samoistne,
  • utrata libido, atrofia jąder, impotencja,
• układ pokarmowy:
  • zahamowanie łaknienia, utrata wagi,
  • działanie drażniące na błony przewodu pokarmowego (krwawienia z przewodu pokarmowego, zapalenie błony śluzowej żołądka),
  • stan zapalny jamy ustnej, języka i dziąseł,
  • uszkodzenia ślinianek,
  • upośledzenie wchłaniania jelitowego (zmniejszenie wchłaniania wody i sodu, zaburzenia procesów trawienia węglowodanów, białek tłuszczy i witamin z grupy B), skutkiem jest niedokrwistość,
  • stłuszczenie, marskość, zapalenie wątroby,
  • podatność na nowotwory układu pokarmowego – żołądka, oskrzeli, przełyku,
  • niedożywienie, anemia, odwodnienie (biegunki),
• układ moczowy:
  • niewydolność nerek,
• układ oddechowy:
  • zapalenie błony śluzowej tchawicy i oskrzeli,
  • nowotwory krtani, tchawicy, jamy ustnej,
• układ kostny:
  • zmniejszenie gęstości kości,
  • niedobory minerałów – wapnia, magnezu, fosforanów,
  • problemy w wydzielaniu hormonów wpływających na układ kostny: (hormony płciowe, kalcytonina),
• wpływ na relacje:
  • odwrócenie się od rodziny i znajomych, zaniedbywanie pracy i obowiązków domowych,
  • przemoc słowna, fizyczna, seksualna,
  • narażenie innych w środowisku (wypadki, opieka nad dziećmi „pod wpływem”, praca w towarzystwie alkoholu),
• wpływ na psychikę:
  • epizody depresyjne,
  • zachowania agresywne,
  • problemy z oceną sytuacji, brak krytycyzmu,
  • próby samobójcze.

Wspominając o skutkach alkoholizmu nie sposób nie wspomnieć o jego szkodliwym wpływie na płód. W Polsce rocznie rodzi się około 1000 dzieci z objawami Płodowego Zespołu Alkoholowego (zespół FAS). Obejmuje on takie zmiany jak:

• opóźnienie rozwoju psychomotorycznego i psychicznego,
• opóźnienie wzrostu, niska waga urodzeniowa,
• obniżenie sprawności intelektualnej,
• zmiany morfologiczne w obrębie twarzy:
  • małoocze,
  • spłaszczenie twarzy,
  • krótki nos,
  • cieńsza warga górna i niewykształcona rynienka wargi dolnej,
  • zwężone szpary powiekowe,
• problemy z kontrolowaniem zachowań.

Długotrwałe nadużywanie alkoholu wywiera negatywny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne oraz funkcjonowanie społeczne osoby uzależnionej. Szczególnie istotne jest zapewnienie wsparcia osobie uzależnionej, nawet jeśli początkowo nie dostrzega ona problemu oraz motywowanie jej do podjęcia leczenia i utrzymania abstynencji. 

Mgr Jolanta Pawłowska